xix аср - хх аср бошларида марказий осиёда маърифатпарварлик ва ижтимоий-сиёсий тафаккур тараққиёти

DOC 168.5 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1443688585_61359.doc xix аср - хх аср бошларида марказий осиёда маърифатпарварлик ва ижтимоий-сиёсий тафаккур тараққиёти режа: туркистонда маърифатпарварликнинг ривожланиши ва ислохотчилик илк давр маърифатпарварлиги жадидчилик жадидчиликнинг назарий ва фалсафий асослари маҳмудхўжа беҳбудий абдурауф абдулла авлоний феодал тузумга қарши қаратилган ҳаракат сифатида маърифатпарварликнинг келиб чиқишининг умумий қонунияти турли халқларда турли тарихий даврларда ўз хусусиятларига эга. шундай бўлса ҳам, ҳар бир халқнинг маърифатпарварлиги умумий тарихий жараённинг ифодасидир. оврупода бўлгани каби, марказий осиёда ҳам маърифатпарварлик феодал муносабатлар, эскилик, қолоқлик ва анъаналарга қарши қаратилган оқим сифатида ўзини намоён қилди. унинг шаклланиши ва ривожи оврупо маданиятининг таъсири, феодал ҳолатдаги марказий осиё ва сармоядорликка ўтган россия ўртасидаги мавжуд қарама-қаршилик билан боғланган эди. туркистонда маърифатпарварлик узоқ тарихий илдизга эга. xix асрда маърифатпарварлик фалсафасининг кучайиши xvi асрда буюк ипак йўлининг ўз фаолиятини тўхтатиши, денгиз йўлларининг очилиши ҳамда xviii-xix асрларда европа мамлакатларида содир бўлган шиддатли технологик ривожланиш натижасида ўрта осиё хонликларининг объектив сабабларга кўра тараққиётдан орқада қолиши билан боғлиқлиги ҳеч …

оён этди, минтақада ҳурфикрлиликнинг ривожланишига имкон яратди. бу асосий мақсадларидан бири маърифатпарварлик бўлган миллий озодлик фалсафасининг шаклланишидаги илк қадамлар эди. унинг тарафдорлари минтақанинг турли бурчакларида кўтарилган халқ қўзғолонларини бошқариш, ташкил қилиш ёки қўллаб-қувватлашдан ҳали узоқ бўлсалар-да, лекин уларнинг келиб чиқиш сабабларини яхши англар эдилар ва бу тоифанинг мавжуд тузумга танқидий муносабати, ислоҳот ўтказиш зарурлигини тушуниши -ўша давр учун катта ютуқ эди. таниқли олим аҳмад дониш ислоҳотлар ўтказишнинг энг фаол тарафдорларидан бири эди. кейинчалик муқимий, фурқат, ҳамза, бердақ, завқий, баёний, аваз ўтар каби шоирлар ўз шеърларида халқни илм ва маърифатга чақирдилар. абай, чўқон валихонов каби таниқли арбоблар демократик ғоялар билан қуролланган бўлиб, улар бу мушкул аҳволдан чиқишнинг йўлини нафақат маърифатда, балки туркий халқларнинг бирлашувида кўрар эдилар. худди шу заминда маърифатпарварликдан сиёсий талабларни кўтариб чиқишга қадар юксалган жадидчилик ўсиб чиқди. ислоҳотчилик ва маърифатпарварлик янги фалсафасининг шаклланишида қомусий билим соҳиби, табиий ва аниқ фанларни чуқур билиши туфайли муҳандис деб улуғланган аҳмад дониш (1827-1897) …

из туюлди, деб ёзади у, шунинг учун мени таклиф этганлари ва таъна қилганларига қарамай, қуруқ нонга қаноат қилиб, мадрасага ўрнашиб олдим . чуқур билимини ҳисобга олиб, бухоро амирлари уни уч марта (1857, 1869, 1874) россияга жўнатилган элчилар таркибига қўшадилар. ўша вақтда бухорога қараганда ривожланган мамлакатга қилинган сафарлар унинг ҳукмрон доираларга бўлган муносабатини янада кескинлаштирди - чунки у бошқарув шаклларининг эскирганлиги ва қолоқлиги сабабларини англаб етди. донишнинг умумий тенглик тўғрисидаги «франклар назарияси» билан танишлигини тахмин қилиш мумкин. 1869 йили петербургда бўлганида у рус олимлари, жумладан, н.г. чернишевский, н.а.добролюбов ва россиянинг демократик кайфиятдаги бошқа зиёлилари билан алоқада бўлган машҳур сайёҳ п.и.пашино билан учрашади . эҳтимол, бу назария билан у ана шу учрашувда танишгандир. донишнинг сиёсий, ижтимоий ва фалсафий қарашлари унинг «наводир ул-вақое» («нодир воқеалар») китобида ўзининг нисбатан тўлиқ ифодасини топган*. рисолада у фалсафа, ахлоқ, ижтимоий ҳаётнинг турли масалалари, давлат қурилиши ва одамларнинг ўзаро муносабатлари тўғрисида мулоҳаза юритади, мавжуд идора усулини танқид қилиб, …

доригина эмас эди. амалдорларнинг шахсий манфаати йўлида ўз мансабини суиистеъмол қилиши, ҳукмдорларнинг очкўзлиги ва шариат қонунларини ўз фойдасига хизмат қилдириши, схоластикага асосланган таълимнинг аҳволи, давлат мустақиллигини сақлашга йўналтирилган ташқи сиёсат тизимининг мавжуд эмаслиги, умумий душманга қарши кучларни бирлаштириш ўрнига, минтақадаги янги ерларни босиб олишга қаратилган ниҳоятда чекланган бирёқлама интилишлар - буларнинг барчасини кўриб, у нафақат танқидчи файласуф бўлиб етишди, балки ватанининг қашшоқ аҳволини идрок этишдай залворли юк унинг чекига тушди. у ривожланган мамлакатлар тўғрисида тўлиқ тасаввурга эга эди ва бир куни халқ бу ҳолатни ёриб чиқишига ҳамда у илғор ташаббуслар шаклида намоён бўлишига ишонар эди. а.донишнинг ўзи давлат қурилишини ислоҳ қилишнинг батафсил лойиҳасини тузади. унда ирригация, жумладан, амударёдан бухорогача бўлган катта суғориш каналини қазиш, ҳунармандчилик, фан ва маорифни ривожлантиришга катта аҳамият берилган эди. ўша давр миср ислоҳотчилари каби аҳмад дониш фатализмга қарши чиқди. у инсон ҳамма нарса фақат яратгандан деб ўтирмай, ўз аҳволини яхшилаш учун фаол ҳаракат қилиши кераклиги ғоясини …

тия доруссалтанати бухорои шариф» ва «тарихи салимий» номли асарларида россия томонидан ўрта осиё хонликларининг босиб олиниши, мамлакатнинг бошқарилиши, ўз шахсий манфаатларини кўзлаб шариат қонунлари ва ислом фалсафаси асосларининг қасддан бузилиши сингари ҳодиса ва далиллар таҳлили асосида халқнинг сиёсий, иқтисодий ва ижтимоий аҳволи тўғрисида тўлиқ тасаввур берадилар. аҳмад донишдан кейин улар шарқ тарихнавислигида қарор топган ҳодисаларга баҳо беришда ҳукмрон сулолалар ва ҳукмдорлар билан боғлиқ равишда кўтаринки услубда ёндашиш анъаналаридан воз кечиш билан тарихда илмий холислик тамойилини ривожлантирдилар. қозоқ ёзма адабиёти ва шеъриятининг асосчиси, маърифатпарвар ва файласуф абай (иброҳим қўнонбоев) (1845-1904) саъдий шерозий, ҳофиз шерозий, хусрав деҳлавий, абдураҳмон жомий, алишер навоий, заҳириддин муҳаммад бобур ва нодира каби шарқ мумтоз сўз санъаткорлари шеърлари руҳида тарбияланди ва таълим олди. у алишер навоийни ўзининг устози ҳисоблар эди. 1886-1895 йиллар унинг ижодий такомилида айниқса самарали бўлди . у ўз асарларида шарқ фалсафасининг маънавий негизларини, муҳаббат, дўстлик, инсоннинг инсонга ҳурматини тарғиб этди. «менинг элим - қозоғим», «адашганнинг …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "xix аср - хх аср бошларида марказий осиёда маърифатпарварлик ва ижтимоий-сиёсий тафаккур тараққиёти"

1443688585_61359.doc xix аср - хх аср бошларида марказий осиёда маърифатпарварлик ва ижтимоий-сиёсий тафаккур тараққиёти режа: туркистонда маърифатпарварликнинг ривожланиши ва ислохотчилик илк давр маърифатпарварлиги жадидчилик жадидчиликнинг назарий ва фалсафий асослари маҳмудхўжа беҳбудий абдурауф абдулла авлоний феодал тузумга қарши қаратилган ҳаракат сифатида маърифатпарварликнинг келиб чиқишининг умумий қонунияти турли халқларда турли тарихий даврларда ўз хусусиятларига эга. шундай бўлса ҳам, ҳар бир халқнинг маърифатпарварлиги умумий тарихий жараённинг ифодасидир. оврупода бўлгани каби, марказий осиёда ҳам маърифатпарварлик феодал муносабатлар, эскилик, қолоқлик ва анъаналарга қарши қаратилган оқим сифатида ўзини намоён қилди. унинг шаклланиши ва ривожи оврупо маданиятининг таъсири, ...

DOC format, 168.5 KB. To download "xix аср - хх аср бошларида марказий осиёда маърифатпарварлик ва ижтимоий-сиёсий тафаккур тараққиёти", click the Telegram button on the left.

Tags: xix аср - хх аср бошларида марк… DOC Free download Telegram