qadimgi turkiy yodgorliklar

DOC 46.5 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1444149942_61840.doc qadimgi turkiy yodgorliklar reja: 1. qadimgi turkiy yodgorliklar haqida. 2. o’rxun-enasoy yodgorliklarining fonetik va morfologik xususiyatlari. 3. turkiy tillarning unlilar sistemasi, unlilar mosligi. 4. turkiy tillarda undoshlar va ularning xususiyatlari. 5. turkiy tillarning grammatik xususiyatlari. mavzu bo’yicha tayanch tushunchalar: qadimgi turkiy yodnoma, turkiy yodgorlik, o’rxun− enasoy yodnomasi, unlilar sistemasi, undoshlar sistemasi va b. 1. qadimgi turkiy yodgorliklar haqida. xix asrning birinchi choragidan boshlab sibir va mo’g’uliston hududlarida topilgan "sirli» yozuvlar haqida ma‘lumotlar uchraydi. lekin bu yozuvlar ancha paytgacha o’qilmay, «sirli» bo’lib qolaverdi. 1889 yili fin olimlari enasoy bo’yidan topilgan yodgorliklar atlasini tuzdilar. chunki fin olimlari bu yozuvlar ular o’qilganga qadar fin xalqi o’tmishiga taalluqli deb hisobladilar. bu matnlarni birinchi bo’lib 1893 yili daniyalik olim vilgelm tomsen o’qib chiqdi. uning kashfiyotiga suyangan holda rus olimi v.v.radlov o’qib chiqish sharafiga muyassar bo’ldi. bular turk hoqonliklari davrida xonlar, sarkardalar qabri ustiga turkiy tilda bitilgan yodgorliklar edi. o’rxun-enasoy yodgorliklari ichida eng mashhurlari: kultegin, …

tovushni ifodalash uchun xizmat qilgan: a a(e) o,u i,i o,u unlilarni ifodalovchi harflar so’z boshida va o’rtasida ko’pincha tushirib qoldirilgan: lp-alp tg’-tag’ undoshlar qattiq va yumshoq variantlarga ega bo’lgan, shuning uchun yumshoq undosh uchun alohida belgi, qattiq undosh uchun alohida belgi qo’llangan. bing(ming) ben(men) yumshoq va qattiq variantlarga ega bo’lmagan undoshlar uchun, asosan, bitta belgi ishlatilgan: -sh, -p, -ng, -m o’rxun-enasoy yozuvida ketma-ket kelgan undoshni bitta harf orqali ifodalash hollari ham mavjud. -ltt, -nm -nch 2 . o’rxun-enasoy yozuvining fonetik va morfologik xususiyatlari. o’rxun-enasoy yozuvlarida hozirgi ko’pgina turkiy tillar uchun xarakterli bo’lgan palatal singarmonizm mavjud. labial singarmonizm yodgorliklarida muntazam uchramaydi, ya‘ni ba‘zi hollarda unga amal qilinmaydi. bu erda shuni aytish kerakki, singarmonizm nima? singarmonizm deb so’zdagi tovushlarning bir-biriga hamda o’zakka qo’shimchalarning talaffuz jihatdan uyg’unlashishiga aytiladi: singarmonizmning ikki qonuni, ya‘ni palatal-tanglay uyg’unligi-so’zdagi tovushlarning bir-biriga va qo’shimchalarning o’zakka qatorda va qalin-ingichkalikda moslashuvi: qag’anqa(hoqonga), ilgaru oldinga, barig’ (borish); lab uyg’unligi-birinchi bo’g’indagi unliga keyingi …

bung-mung, bengu-mangu, bing-ming,bin-min. o’rxun-enasoy yozuvlaridagi morfologik xususiyatlar xususida to’xtalganda shuni aytish joizki, jo’nalish kelishigi qo’shimchasi-qa shaklidan tashqari-garu, g’aru kabi murakkab shakli ham, -a shakliga ega bo’lgan: ilgaru, yoqaru, og’lima, budunima. tushum kelishigining -ni, -in shakllaridan tashqari, -ig’, -ig shakllari ham bo’lgan: budunig’-xalqni, tashig’(toshni) kabi. bu davrda alohida vosita kelishigi shakli ham bo’lgan: -n, -in: yayin(yoz davomida -ko’lukin (qora moli vositasida). murakkab sonlarning joylashishi ham hozirgi turkiy tillardan farq qiladi. bunda avval birlik, keyin o’nlik sonlar keladi: eti, egirmi-o’n etti, bir o’tuz) yigirma bir. fe‘lning sifatdosh shakli: -mish, -duk, -tagi, -ig’ma shakllari ham mavjud bo’lgan: yaratmish -yaratilgan, qalmish -qolg’an, o’ltachi -o’layotgan, keligma -kelayotgan. ravishdosh shakllaridan biri-pan bo’lgan: yoripan -yurib, yuribon. hozirgi o’zbek tilida mustaqil qo’llanishi juda chegaralangan -a ravishdosh shakli u paytda mustaqil ishlatilgan: tuta-tutib, basa-bosib-bosa. o’rxun-enasoy yozuvi yodgorliklari turkiy tilda gaplashuvchi xalqlarning tarixini va til taraqqiyotini o’rganishda muhim manbadir. bu yozuv yodgorliklari vi- xi asrlarda mug’ulistondan boshlab to dunay daryolarigacha …

lar- a,e,o,o; tor unlilar: ,i,u,u. lablanmagan unlilar-a,e,i,i. lablangan unlilar: o, o, u, u. qadimgi turkiy tilining unli fonemalari munosabatidagi bunday miqdoriy tenglik ularning sistemasini kub shaklida ifodalashga imkon beradi: kubning yuqori qismida tor unlilar, quyi qismida keng unlilar, old qismida old qator unlilar, orqasida orqa qator unlilar, o’ng tomonida lablangan va chap tomonida lablanmagan unlilar berildi. har bir til oilasida bo’lgani kabi turkiy tillarda ham unlilar mosligi mavjud. tovush mosligi deganda bir qarindosh tildagi biron bir tovushga ikkinchi qarindosh tildagi boshqa bir tovushning muntazam holda mos kelishi tushuniladi. masalan o’zbek tilidagi -e tovushiga tatar tilidagi -i tovushi mos keladi: kel-kil, et-it, bet-bit kabi yoki o’zbek tilidagi e tovushiga azarbayjon tilidagi a tovushi mos keladi: men-man, kel-gal, jellik-elli. hozirgi o’zbek, turkiy tillar ichida chuvash tili o’zining fonetikasi jihatidan alohida ajralib taradi. boshqa turkiy tillardagi -a unlisiga ko’pincha chuvash tilida -u unlisi mos keladi: boshqa turkiy tillarda: chuvash tilida: bar-par pur-bor qaz-g’az …

elar,bilur-bilar. 4. turkiy tillarda undoshlar sistemasi. qadimgi turkiy tilda b, m, p, lab undoshlari mavjud. sirg’aluvchi lab undoshi f yo’q. o’rxun yozuvida v uchun maxsus harf yo’q. uning o’rnida b ni anglatuvchi harf ishlatiladi. turkiy tilda undoshlarning har birining o’ziga xos xususiyatlari bo’lishi bilan birga umumiy o’xshash tomonlari ham bor. masalan, turkiy tillarda undoshlar so’z sostavida qo’llanish ziddiyati nuqtai nazaridan o’zaro farqlanadi. sof turkiy so’zlar sonor tovush bilan boshlanmaydi. bunday so’zlar uchrasa, ular boshqa tildan o’zlashgan yoki keyingi taraqqiyot natijasida yuzaga kelgan bo’ladi. sonorlar ko’proq so’zning oxirgi qismida uchraydi. sonor bo’lmagan undoshlar esa so’zning boshida ham,oxirda ham kelaveradi. bu hodisa turkiy tillar tarixining eng qadimgi davrlarida kuchli bo’lgan.turkiy bobotil va undan keyingi davrlarda hatto jarangli undoshlar ham so’z boshida juda kam qo’llangan. umuman, turkiy tillar taraqqiyotiga so’z boshida jarangli undoshlarni ishlatishdan qochish xarakterli hol bo’lgan. masalan: prof, a.shcherbak tiklagan bir bo’g’inli turkiy bobotil o’zaklari ichida na- (nima) o’zagidan boshqa birorta …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "qadimgi turkiy yodgorliklar"

1444149942_61840.doc qadimgi turkiy yodgorliklar reja: 1. qadimgi turkiy yodgorliklar haqida. 2. o’rxun-enasoy yodgorliklarining fonetik va morfologik xususiyatlari. 3. turkiy tillarning unlilar sistemasi, unlilar mosligi. 4. turkiy tillarda undoshlar va ularning xususiyatlari. 5. turkiy tillarning grammatik xususiyatlari. mavzu bo’yicha tayanch tushunchalar: qadimgi turkiy yodnoma, turkiy yodgorlik, o’rxun− enasoy yodnomasi, unlilar sistemasi, undoshlar sistemasi va b. 1. qadimgi turkiy yodgorliklar haqida. xix asrning birinchi choragidan boshlab sibir va mo’g’uliston hududlarida topilgan "sirli» yozuvlar haqida ma‘lumotlar uchraydi. lekin bu yozuvlar ancha paytgacha o’qilmay, «sirli» bo’lib qolaverdi. 1889 yili fin olimlari enasoy bo’yidan topilgan yodgorliklar atlasini tuzdilar. chunki ...

DOC format, 46.5 KB. To download "qadimgi turkiy yodgorliklar", click the Telegram button on the left.

Tags: qadimgi turkiy yodgorliklar DOC Free download Telegram