o’rol-oltoy tillarining genetik qarindoshligi haqida

DOC 44.5 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1444149988_61841.doc o’rol-oltoy tillarining genetik qarindoshligi haqida reja: 1. turkiy tillarning kelib chiqishi haqida. 2. o’rol-oltoy tillarining qurilishi haqida. 3. turkiy tillarning tasnifi masalasi. 4. turkiy tillarning grammatik qurilishi. mavzu bo’yicha tayanch tushunchalar: turkiy til, oltoy tili, o’rolg’ − oltoy tillari, tasnif, grammatik qurilishi, o’rol−oltoy tillari oilasi, tungus−manchjur. mo’g’ul tillari, klassifikatsiya va b. 1.turkiy tillarning kelib chiqishi haqida o’rta osiyo va qozog’iston hududida topilgan yozma yodgorliklar turkiy xalqlarning qadimdan o’z madaniyati va o’z adabiy tiliga ega ekanligidan dalolat beradi. turkiy xalqlarning moddiy va madaniy hayoti va yozuv tarixi haqidagi tarixiy, arxeologik, etnografik ma‘lumotlar turkiy tilda so’zlashuvchi urug’ hamda qabilalar eramizdan oldin mavjudligini, jamiyat bo’lib tashkil bo’lganligini, birgalikda turmush kechirganligini ko’rsatadi. bu davr ilmiy adabiyotlarida, turkiy tillar tarixida «oltoy tili» davri deb yuritiladi. bu haqda akademik b.ya.vladimirov yozadi: «mo’g’ul, turk va to’ngus tillari o’zining umumiy o’tmishdoshiga egaki, uni shartli ravishda oltoy tili deb atash mumkin. hozir oltoy tili ma‘lum emas, lekin oltoy …

hi mordva, marilar, komi assrda yashovchi komi, udmurtlar, boltiq bo’yida yashovchi eston, karel, finlar, markaziy evropada yashovchi vengrlar, ural tillari oilasiga mansub tillarda so’zlashadilar. oltoy tillari ham uchta katta til gruppasini o’z ichiga oladi: turkiy, mo’g’ul, to’ngus-manjur tillari. bu tillarda hozir, asosan, osiyo qit‘asining sibir, mo’g’uliston, sharqiy-shimoliy, xitoy, o’rta osiyo, volga bo’yi, yaqin sharq, kavkaz territoriyalarida yashovchi xalqlar gaplashadilar. ural va oltoy tillari strukturasida anchagina o’xshashliklar bor. bular quyidagilar: bu tillar agglyutinativ tipdagi tillar bo’lib, ularda affiks va asos aniq chegaralanadi. o’zak so’z-formaga teng keladi. har bir grammatik ma‘noni boshqa-boshqa forma yasovchi affiks ifodalaydi. bu tillarning deyarli barchasida singarmonizm u yoki bu darajada mavjud. bu fonetik hodisa hind-evropa, hamit-semit kabi til oilalarida uchramaydi. qarashlilik maxsus grammatik kategoriya bilan ifoda etiladi. grammatik rod kategoriyasi mavjud emas. bir tipli turlanish xususiyatiga ega (ya‘ni ot, sifat, olmosh kabi so’z turkumlari turlanishda o’zaro farqlanishi bilan birgalikda bir turkumning ot turkumining) o’zida uch xil turlanish …

oblaydilar. r.ramstend, viklund, andersen, munkachi, kollender kabi tilshunoslar esa ugor-fin tillari oltoy tillari bilan emas, balki hind-evropa tili oilasi bilan qarindosh deydilar. v.i.litkin va k.e.maytinskaya kabi tilshunoslar ham hind-evropa tili oilasi bilan ugor-fin tillaridagi olmosh o’zaklarining mos kelishiga tayanib, ulani qarindosh deb hisoblaydilar. taniqli tilshunos e.d.polivanov oltoy tillari bilan koreys tili genetik qarindosh bo’lishi mumkin degan fikrni bildirgan holda, oltoy tillarining ural tillari bilan qarindoshligi masalasiga shubha bilan qaraydi. rus tilshunoslari n.a.baskakov, g.d.sanjeev, e.i.ubryatov va boshqalar, oltoy tillari o’zaro genetik qarindosh, deyish bilan birga oltoy va ural tillari genetik qarindosh emas, balki tipologik o’xshash tillardir deb hisoblaydilar. ayrim tilshunoslar, masalan, dj.klounson, v.kolvich, a.m.shcherbak va boshqalar oltoy tillari genetik qarindoshliligini ham tan olmaydilar. ular bu tillardagi umumiy hodisalarni uzoq muddat davom etgan aloqa-aralashuv natijasi deb biladilar. xx asrning 60- yillaridan boshlab ural-oltoy tillarining qarindoshliligi masalasiga qiziqish qayta jonlandi. vengeriyada d.fokash, finlyandiyada m.ryasyanin va rossiyada dj.kiekbaevlar o’z asarlarida ural-oltoy tillarining genetik qarindoshligini …

b o’tilganidek, birinchi marta turkiy tillarni klassifikatsiya qilgan olim mahmud koshg’ariydir. turkiy tillar klassifikatsiyasi bilan qiziqish x1x asr oxiri va xx asrda qaytadan boshlandi va ko’p klassifikatsiyalar vujudga keldi. bu klassifikatsiyalar metodi oldiga qo’ygan maqsadi nuqtai nazardan xilma xildir. shuning uchun bu klassifikatsiyalarning birida biror bir gruppaga mansub deb hisoblangan til ikkinchisida bir gruppaga tushib qolishi mumkin. turkiy tillarni klassifikatsiya qilishning o’ziga xos qiyin tomonlari bor. bu keyinchalik, avvalo, turkiy tillarning o’zaro fonetik, leksik, grammatik jihatdan yaqinligidan kelib chiqadi. ikkinchidan, alohida olingan har bir turkiy xalq tarkib topishidp turli xil qabilalarning ishtirok etganligi va bir qabila bir paytning o’zida bir necha turkiy xalqlarning shakllanishida ishtirok etganligi bilan ham izohlanadi. turkiy tillarni v.a.bogorodskiy quyidagicha klassifikatsiya qiladi: shimoliy-sharqiy gruppa: yoqut, karagas, tuva tillari. bu gruppadan yoqut tili so’z boshidagi s tovushining yo’qolishi, karagas va tuva tillari esa y tovushining ch tovushiga o’tishi bilan va ch tovushining sh tovushiga o’tishi bilan xarakterlanadi. hakas …

chuvash tillari. bu gruppa ham to’liq izohlanmagan. v.a.bogorodskiy hozirgi turkiy tillarni, ularning geografik joylashuvi va fonetik xususiyatlari asosida klassifikatsiya qilgan, turkiy xalqlar va tillarning tarixiy taraqqiyotini etarli hisobga olmagan. bundan tashqari ayrim turkiy tillar, masalan, karaim va no’g’oy kabi tillar e‘tibordan chetda qolgan. v.v.radlov tomonidan turkiy tillar quyidagicha klassifikatsiya qilinadi : sharqiy turkiy tillar: oltoy, barabin, chulim, karagas, hakas, shor, tuva tillari. bu tillar fonetik jihatdan jarangsiz undoshlarning boshida ko’p ishlatilishi bilan ajralib turadi. g’arbiy turkiy tillar: qirg’iz, qozoq, boshqird, tatar, qaraqalpoq. bu gruppalarda ham janubiy gruppadan farq qilgan holda so’z boshida q, t, p jarangsiz undoshlari va b jarangli undoshi aktiv qo’llaniladi. o’rta osiyo gruppasi: uyg’ur va o’zbek tillari. bu gruppa o va yo unlilarining faqat birinchi bo’g’inida uchrashi bilan ajralib turadi. janubiy turkiy tillar: turkman, ozarbayjon, turk, qrim-tatar; bu gruppa so’z boshida g, d, b kabi jarangli undoshlarning ko’p uchrashi bilan xarakterlanadi. v.v.radlov ham turkiy tillarni fonetik xususiyatlari …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "o’rol-oltoy tillarining genetik qarindoshligi haqida"

1444149988_61841.doc o’rol-oltoy tillarining genetik qarindoshligi haqida reja: 1. turkiy tillarning kelib chiqishi haqida. 2. o’rol-oltoy tillarining qurilishi haqida. 3. turkiy tillarning tasnifi masalasi. 4. turkiy tillarning grammatik qurilishi. mavzu bo’yicha tayanch tushunchalar: turkiy til, oltoy tili, o’rolg’ − oltoy tillari, tasnif, grammatik qurilishi, o’rol−oltoy tillari oilasi, tungus−manchjur. mo’g’ul tillari, klassifikatsiya va b. 1.turkiy tillarning kelib chiqishi haqida o’rta osiyo va qozog’iston hududida topilgan yozma yodgorliklar turkiy xalqlarning qadimdan o’z madaniyati va o’z adabiy tiliga ega ekanligidan dalolat beradi. turkiy xalqlarning moddiy va madaniy hayoti va yozuv tarixi haqidagi tarixiy, arxeologik, etnografik ma‘lumotlar turkiy tilda so’zlashuvchi urug’ ham...

DOC format, 44.5 KB. To download "o’rol-oltoy tillarining genetik qarindoshligi haqida", click the Telegram button on the left.

Tags: o’rol-oltoy tillarining genetik… DOC Free download Telegram