turkiy tillar taraqqiyotining davrlari

DOCX 7 sahifa 21,2 KB Bepul yuklash

7 sahifa

FaylHub.uz

Telegram orqali yuklab olish

Hajm 21,2 KB

Fayl turi DOCX

Sahifalar 7

Yangilangan Dek 2025

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇

1 / 7

turkiy tillar taraqqiyotining davrlari reja: 1. turkiy tillar taraqqiyotini davrlashtirish masalasi. 2. turkiy tillar taraqqiyotini oltoy va xunn davrlari. 3. turkiy tillar taraqqiyotining qadimgi turk (v-x) va o‘rta turk davrlari (x-xy). 4. turkiy tillar taraqqiyotining yangi turk davri (xv-xx), bu davrda yaratilgan yozma yodgorliklar. 5. turkiy tillar taraqqiyotining eng yangi davri. tayanch so’z va iboralar: til tarixi, turkiy tillar oilasi, oltoy nazariyasi, xunn davri, turk hoqonligi davri, mofg'ul, tungus-manjur tillari. tillarning taraqqiyoti va yanada takomillashuvi xalq ijtimoiy hayotining taraqqiyotiga bog'liq. kishilik jamiyatining eng kichik va qadimiy uyushmasi urugdir. turli sabablarga ko'ra urug'lar bo'linib, qarindosh uruglar paydo btildi. qarindosh urug'lar uyushmasi qabila deb ataladi. qabilalarning o'z tili, aloqa vositasi bo'lgan. tilning qabila tilidan xalq tiliga, xalq tilidan milliy tilga aylanishi tarixiy jarayonning mahsuli hisoblanadi. har bir turkiy til o'zining umumturkiy xarakterini saqlagani holda cfziga xos xususiyatlarga ega boiib bordi. umumiy til, negiz til tushunchasi har bir konkret turkiy til uchun, shuningdek, …

2 / 7

rasida sezilarli farqlar paydo bo'lgan. turkiy xalqlar va ularning tillari taraqqiyotini bir qator turkolog olimlar turli bosqichlarga bo'lib davrlashtirgan. jumladan, n.a.baskakov «vvedenie vizuchenie tyurkskixyazыkov» («turkiy tillarni o'rganishga kirish») asarida turkiy tillar taraqqiyotini quyidagi davrlarga bo'lgan: 1. oltoy davri (eramizning iii asrigacha). 2. xunn davri (eramizning ii asrigacha). 3. qadimgi turk davri (y-x asrlar). 4. o'rta turk davri (x-xy asrlar). 5. yangi turk davri (xy-xx asrlar). 6. eng yangi davr (hozirgi turkiy tillar). oltoy davrining qat'iy xronologik chegarasi belgilangan emas. turkiy tillarning oltoy nazariyasiga ko'ra turkiy, mo'gul, tungus-manjur tillari bilan qarindosh hisoblanib, shu tillar birgalikda oltoy tillari oilasini tashkil qiladi. bu nazariyaga ko'ra turkiy va mo'gul tillaridagi umumiylik bu tillarda gaplashuvchi xalqlarning iy-yii asrlarda xitoyda, yii-xii asrlarda baykal tevaragida va xiii-xiy asrlarda turkistonda o'zaro yaqin munosabatlari natijasida paydo bo'lgan. turkiy va manjur tillaridagi umumiylik bu tillarda gaplashuvchi xalqlarning yil-x asrlarda boxay davlati hukmronligi davrida o'zaro kontaktlari orqasida yuzaga kelgan. mo’g'ul-tungus-manjur tillaridagi …

3 / 7

lganligini va u genetik birlik tufayli mavjud ekanligini ko'rsatadilar. oltoy tillaridagi umumiylikni tipologik o'xshashlik sifatida izohlovchi va ularda qarindosh deb hisoblovchi olimlar ham bor. oltoyshunoslikdagi bu yo`nalishda v.l.kotvich, l.ligeti, j.klousen, a.m.shcherbak, g.dyorfer, g.d.sanjeev kabilarning tadqiqotlarida o`z ifodasini topdi. shunga ko'ra turkiy tillarning tarixi oltoy tillarining qadimdan bir til bo'lgan-oltoy davridan boshlanadi. oltoy bobo tili dastlab tungus-manjur va turk-mo'g`ul tillariga, turk-mo'g`ul tili esa turk va mo'g'ul tillariga ajralgan. yuqqorida aytib o'tdikki, oltoy davri turkiy tillar taraqqiyotining eng qadimgi davr bo'lib, bu davrda turkiy tillar mo'g'ul, tungus-manjur tillaridan aytarli ajratilmagan edi. bu haqda b,ya.vladimirtsev shunday yozadi: «mo'g'ul, turk va tungus tillari o'zining umumiy o'tmishdoshiga egaki, itni shartli ravislida oltoy tili deb atash mumkin. hozirgi oltoy tili ma'lum emas, balki oltoy tillari, ya'ni mo'g'ul, turk va tungus tillari borki, ular o'sha tilning taraqqiyoti natijasida paydo bo`lgandir». yuqorida ta'kidlanganidek, turkiy til oilasi to`g'risida turli flkrlar mavjud. ba'zi olimlar (ye.d.polivanov, g.ramstedt) turkiy tillarni katta oltoy …

4 / 7

lni o`zlashtirgan kishi shu oilaga kiruvchi boshqa tilni ham tushuna olishi mumkin. yoqut va chuvash tillari bundan istisnodir, chunki ular ko'pchilik turkiy tillardan ancha uzoqlashgan. turkiy qabilalar mo'g`ul qabilalaridan ajralib chiqqach, ular o`zlarining xunnlar imperiyasini tuzdi. bu imperiya eramizdan oldingi iii asrdan eramizning y asrigacha hukmronlik qilgan. xunnlar imperiyasi markaziy osiyodan sharqiy yevropagacha bo'lgan katta territoriyani egallagan. uning tarkibiga kdplab turk, mo’g’ul, tungus-manjur va boshqa qabilalar kirar edi. o'zaro urushlar natijasida xunn imperiyasi eramizdan oldingi i asr oxirida 2 qismga bo’linadi. g'arbiy xunn va sharqiy xunn davlatlariga ajralib ketdi. v.v.bartolngdning ta'kidlashicha, xunn imperiyasi davrining til xususiyatlarini aks ettiruvchi yozma yodgorliklar yo'q. shuning uchun ham o`sha davr turkiy tillar xarakterini aniq tasvirlash qiyin. xitoy va sanskrit tillari sharqda yashovchi turkiy qabilalar tiliga, qadimgi eron va slavyan tillari g'arbda yashovchi turkiy qabilalar tiliga kuchli ta'sir ko'rsatgan. bu ta'sir turkiy tillar leksikasida sezilarli iz qoldirgan. turkiy, mo`g'ul, tungus-manjur tillari uchun umumiy bo'lgan qadimgi …

5 / 7

urchamen berdim birikmasi o'guz qipchoqlarda ben berdim tarzida qo'llaniladi. bundan anglash mumkinki, xunnlar davrida o'g'uz-qarluq- qipchoq ittifoqi tili bir guruhni tashkil qilib, keyinchalik qarluq va o'guz qipchoq guruhlariga bo'linib ketgan. undan so`ng esa o'g'uz va qipchoq guruhiga bo`lgan. umuman olganda, xunnlar davrida barcha turkiy tillar bir-biriga yaqtn uzoqligiga qarab, bir necha guruhni tashkil qilgan. shuning uchun ham bu tillarda leksik-grammatik jihatdan o`zaro farqlar bor. ular qadimgi turkiy tilning shakllanish va taraqqiyotiga zamin tayyorlaganlar. v-x asrga kelib, turkiy tillar bilan mofg'ul tillari bir-biridan tamomila ajralib ketdi. turkiy qabilalar v asrda ancha kuchayib, dzlarining ko'chmanchi turk (tukyu) hoqonligini 550 yilda tuzdi. bu hokonlikning chegarasi amudaryo, marv, balx, hindistongacha etib bordi. ffzaro urushlar arablar istilosi oqibatida turk davlati ikki qismga: 1) markaziy yettisuv bo'lgan garbiy turklarga. 2) mo'g'uliston bo'lgan sharqiy turklarga ajraladi. qadimgi turkiy adabiy tilining yozma yodgorliklari runiy (urxun-enasoy) va uyg'ur yozuvlari orqali bizgacha etib kelgan. qadimgi turk davrida turkiy tillar differentsiatsiya …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Barcha 7 sahifani Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"turkiy tillar taraqqiyotining davrlari" haqida

turkiy tillar taraqqiyotining davrlari reja: 1. turkiy tillar taraqqiyotini davrlashtirish masalasi. 2. turkiy tillar taraqqiyotini oltoy va xunn davrlari. 3. turkiy tillar taraqqiyotining qadimgi turk (v-x) va o‘rta turk davrlari (x-xy). 4. turkiy tillar taraqqiyotining yangi turk davri (xv-xx), bu davrda yaratilgan yozma yodgorliklar. 5. turkiy tillar taraqqiyotining eng yangi davri. tayanch so’z va iboralar: til tarixi, turkiy tillar oilasi, oltoy nazariyasi, xunn davri, turk hoqonligi davri, mofg'ul, tungus-manjur tillari. tillarning taraqqiyoti va yanada takomillashuvi xalq ijtimoiy hayotining taraqqiyotiga bog'liq. kishilik jamiyatining eng kichik va qadimiy uyushmasi urugdir. turli sabablarga ko'ra urug'lar bo'linib, qarindosh uruglar paydo btildi. qarindosh urug'lar uyushmasi qabil...

Bu fayl DOCX formatida 7 sahifadan iborat (21,2 KB). "turkiy tillar taraqqiyotining davrlari"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.

Teglar: turkiy tillar taraqqiyotining d… DOCX 7 sahifa Bepul yuklash Telegram