turkiy tillar fonetikasi

PPT 37 стр. 1,0 МБ Бесплатная загрузка

37 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 1,0 МБ

Тип файла PPT

Страницы 37

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (8 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 37

slayd 1 turkiy tillar fonetikasi reja: 1.turkiy tillar vokalizmi. 2.turkiy tillar konsonantizmi. 3. bo‘g‘in, urg‘u, garmoniya. * adabiyotlar: 1. hasan ato abushiy. turkiy qavmlar. toshkent, “cho‘lpon” nashriyoti, 1993. 2. nurmaxanova a. türki tilderiniñ salїstїrmalї grammatikasї. “mektep”, almatï, 1971. 3. gumilov l.n. qadimgi turkiylar. “fan”, toshkent, 2007. 4. rafiyev a. turkiy tillarning qiyosiy-tarixiy grammatikasi. toshkent, 2004. 5. dadaboyev h., xolmanova z. turkiy tillarning qiyosiy-tarixiy grammatikasi. –toshkent, 2015 tayanch tushunchalar: turkiy tillar. agglutinatsiya. turkiy xalqlar. ozarbayjonlar. oltoylar. balqarlar. boshqirdlar. gagauzlar. qozoqlar. qaraimlar. qoraqalpoqlar. qorachoylar. qumiqlar. qirg‘izlar. qrim-tatarlar. no‘g‘oylar. o‘zbeklar. uyg‘urlar. tatarlar. tofalar. tuvalar. turklar. turkmanlar. xakaslar. urumlar. sho‘rlar. chuvashlar. yoqutlar, okalizm. konsonantizm. spirantlar. sonorlar. qorishiqlar. portlovchilar. jarangililashuv. jarangsizlashuv. turkiy tillar vokalizmi turkiy tillar o‘zlarining leksik, grammatik xususiyatlari bilangina emas, balki fonetik xususiyatlariga ko‘ra ham mushtarakliklar bilan birga, o‘ziga xos xususiyatlarga ega. turkiy tillarning bobotil davridagi unlilar miqdori masalasi hanuz turkologlar orasida munozarali bo‘lib kelmoqda. ayrim turkologlar turkiy tilda sakkizta unlining mavjudligini ta’kidlaydilar. …

2 / 37

‘lardi. v.v.radlov, keyinchalik, ozarbayjon tili materiallariga tayangan holda, unlilar miqdorini 9 taga yetkazadi: a, ä, o, ö, u, ü, e, ї, i. turkiy tillar unli fonemalarining o‘ziga xos xususiyatlaridan biri ularning ochiqlik darajasidir. ana shu xususiyatga ko‘ra, ko‘pchilik turkiy tillar (yoqut, shor, oltoy, karagas, tuva, qirg‘iz, balqar)da ikki pog‘onali oppozitsiyani tashkil qiladi: a, yo, (ä), o, ö - keng (kompakt), ï, i, u, ü -qisqa (diffuz). uzun va qisqaligini inobatga olmaganda, ko‘rsatilgan tillarda unlilar miqdori 8 tadan iborat. ozarbayjon, boshqird, qozoq, qoraqalpoq, tatar, xakas va bir qancha boshqa tillarda ko‘rsatilgan zidlik (qarama-qarshilik) 9, 10 va undan ortiq unlilardan 3 va 4 pog‘onali oppozitsiya shaklida bo‘ladi: ozarbayjon keng a, ä o, ö o‘rta yarim keng o` tor ї, i u, ü boshqird, tatar keng a, ä chuvash tilida o‘rta keng ï, i o, ö tor ï, i u, ü qozoq tilida keng a, ä o, ö o‘rta keng o` o‘rta tor …

3 / 37

ash (odamning boshi): q.turk., tur., ozarb., turkm., gag., qirg‘.,q.balq., qum., tuv., bash; qoz., bas, no‘g‘. bas, q.qalp. bas, yoqut. bas, kar. bash, bas, xak. pas; qaz (qazmoq): q.tur., uyg‘., no‘g‘., qum., q.balq., kar., qoz., qaz; tur. kaz; gag., ozarb. gaz, xak., yoq., olt. xas va hokazo. a>a°. aning lablanib, orqaga siljishi tatar va boshqird tillari uchun xosdir: baqїr: tur., qirg‘., qum., no‘g‘., baqїr, qoz. baqr, turk bakїr, turkm. bakїr, tat. ba°kr, boshq. ba°qr; qara (qora): q.tur.,qoz., qirg‘., no‘g‘., qum.qara; tur. kara, tat.,boshq. qa°ra; at (hayvon): q.tur.., tur., ozarb., no‘g‘., qoz. at; tat., boshq. a°t. a>u. ushbu hodisa quyi chuvash dialektiga asoslangan chuvash adabiy tili uchun xarakterlidir: bash (bosh): chuv. pus; tap (top): qirg‘., qoz., tur., tap; chuv. tup; yar (yormoq, parchalamoq): no‘g‘., uyg‘., qum.,qoz., qirg‘., jar; xak.., tuv. char, olt. dar, chuv. sur. a>uning oraliq darajasi a>o bo‘lib, u yuqori chuvash dialektida hozir ham saqlangan. a>o. bu holatda keng o …

4 / 37

y tillarda boshqa cho‘ziq unlilarda bo‘lgani kabi, talaffuzda fiziologik sarflanishni kamaytirishga intilishi bilan izohlanadi. cho‘ziq a: birinchi bo‘g‘inda, shuningdek, affikslarda bo‘lgan. ä>a. bu o‘zgarish chuvash tili uchun xarakterli: täñ: (teng): ozarb. tän, uyg‘. täng, chuv. tan; käs (kesmoq): ozarb., uyg‘. käs, chuv. kas; tär (ter): ozarb., uyg‘. tär, chuv. tar; säp (sepmoq): ozarb., uyg‘. säp, chuv. sap. ushbu almashinish qisqarishga uchragan cho‘ziq ä:ni ham o‘z ichiga olgan. ä>e. qisqa äning rus tilidagi kabi ochiq unliga o‘tishi yoqut tilida sodir bo‘lgan: käl (kel): o‘rx.en., esk. uyg‘., uyg‘. käl, ozarb. gäl, yoq. kel; täñ(teng): ozarb., q.uyg‘., uyg‘. täñ, yoq. ten; kel, äm (emmoq): ozarb., uyg‘. äm, yoq. em. ä>i. bu tatar, boshqird, xakas va qisman chuvash tili uchun xarakterlidir: ät (go‘sht): ozarb., uyg‘; ät (gavda), tat. it (go‘sht): boshq., xak. it; ä:r (er) keyinchalik är: tat., boshq. ir; ä:l (qabila ittifoqi), keyinchalik äl: tat. il (mamlakat), boshq., xak. il (xalq); täñ (teng): …

5 / 37

de (ko‘llarda) va ozarb. göl-lar-da. ä:>ie:. cho‘ziq ä: ning ie diftongiga aylanishi yoqut tili uchun xosdir: ba:l (5), turkm. bä:sh, uyg‘. bäsh va yoq. bies; kä:ñ (keng), uyg‘. käñ va yoq. kieñ; kä:ch (kech): uyg‘. käch, yoq. kiehe; ä:g‘ (egmoq): uyg‘. äg va yoq. iex; bä:r (bermoq): uyg‘. bär, yoq: bier; ya (emoq): uyg‘. yam, yoq. sie. ä:>i:. bu holat turkman tilida kuzatiladi: ä:l (el): uyg‘. äl (mamlakat). turkm. i:l; bä:l (bel): uyg‘. bäl, turkm. bi:l. ä:>e. ushbu holat, ayniqsa, ozarbayjon tilida yaqqol ko‘zga tashlanadi: be:l (5): uyg‘. bäsh va ozarb. besh; ä:l (qabila ittifoqi): uyg‘. äl (mamlakat) va ozarb. el (jamiyat, mamlakat); bä:r (bermoq): uyg‘. bär va ozarb. ver; bä:l (bel), ozarb. bel; kä:t (ketmoq), uyg‘. kät va ozarb. get. ä:>ä. qadimgi qisqa ä saqlangan turkiy tillarda cho‘ziq ä:ning qisqargan shakli uchraydi: uyg‘. bäsh (5) u. ushbu holat yoqut, boshqird, qisman, chuvash tillari uchun xarakterlidir: toqїz (9): qoz., q.qalp. …

6 / 37

‘q): tur., gag., turkm.yok, ozarb, yox, qum., kar., no‘g‘., qoz., o‘zb., uyg‘. yoq, q.qalp., qirg‘. joq, xak. chox; o:n (10): tur., ozarb., xak., qirg‘., qirg‘., qar., gag., uyg‘., no‘g‘., q.qalp., qoz., qum., olt. on; yo:l (yo‘l): qirg‘., q.qalp.,qoz. jol, turkm., ozarb., qum., no‘g‘., qar., gag. yol; o:l (u): qirg‘., qoz., turkm., ozarb., qum., no‘g‘., kar., esk.tur., q.qalp., gag. ol; bo:l (bo‘lmoq): qirg‘., qoz., no‘g‘. bol kabi. ö>ü. ushbu fonetik hodisa tatar va boshqird tillari uchun xosdir: köp (ko‘p): no‘g‘., turkm., olt., qoz., q.qalp., o‘zb. köp, tat., boshq. küp; öch (o‘ch olmoq): olt., qum., ozarb., o‘zb., turkm., tur. öch; no‘g‘. ösh, tat. üsh, boshq. üs; kör (ko‘rmoq): qirg‘., o‘zb., no‘g‘., qoz., q.qalp., q.balq., olt. kör, tur., ozarb., gör, boshq., tat. kür. tatar va boshqird tillaridagi qadimgi turkiy öning üga o‘tishi oning uga o‘tishi bilan bog‘liq. bobotil davridagi ö ifodalanishi chuvash tilida ancha rang-barangdir: ö>u: köz, chuv. kus; o>: kök (ildiz) va …

7 / 37

elishi mumkin: kü:ch (kuch), turkm. güych; ü:ch (3), tof. üysh; sü:t (sut), turkm. süyt. ushbu diftonglashuv artikulyatsiyadagi tig‘izlik holatini kuchsizlantirish bilan bog‘liqdir. turkiy tillar konsonantizmi bobotil davri undoshlar tizimining xarakterli xususiyati shundan iboratki, ko‘pchilik undoshlar distributsiyasi (taqsimlanishi) cheklangan edi. so‘zning istalgan holatida q, k, t, p, s, ch tovushlarini uchratish mumkin. portlovchi b so‘z oxirida uchramagan. barcha sonorlar, jumladan, g‘, z, z‘(dz), g, d undoshlari so‘z boshida, umuman, qo‘llanmagan. sh undoshi ham so‘z boshida juda kam ishlatilgan. bilaterial (yon tovush) jarangsiz l ham ancha kam qo‘llanilgan. turkiy bobotil davri taxminiy undoshlar tizimini quyidagi tablitsada ko‘rish mumkin: artikulyatsiya xarakteriga ko‘ra artikulyatsiya o‘rniga ko‘ra til orqa velyar til orqa til o‘rta til oldi lablan-gan portlov- chi jarangsiz q k t p jarangli g d b spirant-lar jarangsiz s, sh jarangli g‘ g‘; z, z‘ affrikat-lar jarangsiz ch jarangli sonorlar yon l, l‘ titrovchi r sirg‘aluvchi ñ(ng) n m turkiy bobotil davridagi portlovchi …

8 / 37

tish~dish (tish), qirg‘.(dial.). putak~butak (butoq), qoz.dial. pal~bal (asal), no‘g‘.dial. pishak~bishaq (pichoq), o‘zb.dial. pütün~bütün (butun) va hokazo. orqa tanglay sirgaluvchi jarangli spirant g‘ turkiy bobotilda so‘z boshida uchramaydi. spirant g‘ning intervokal holatdagi artikulyatsiyasi kuchsiz va turg‘un emas. u atrofdagi unlilar ta’sirida assimilyatsiya qilinishi natijasida oraliq keng ochilib, ko‘pincha, lablangan w, ba’zan esa vga aylanadi. intervokal holatda g‘,w va v yo‘qolishi mumkin. natijada boshqa unlilarda tortilish va cho‘ziqlik sodir bo‘ladi. intervokal g‘ning tarixiy taraqqiyotini uni o‘rab turgan unllar bilan birgalikda qarash kerak bo‘ladi. turkiy tillardagi ag‘ï, ag‘a, ag‘u, og‘a, og‘u, ug‘u, ïg‘ï kabi so‘zlarda g‘ ikki unli orasida saqlangan: ag‘ïr (og‘ir): ozarb., turkm. ag‘ïr, uyg‘. ag‘r, o‘zb. og‘r; ag‘ïz (og‘iz): q.tur., ozarb., turkm., ag‘ïz, uyg‘. ag‘z, o‘zb. og‘z; ag‘ïl (og‘il): turkm. (otxonadagi yoki molxonadagi har bir alohida bo‘lma, katak, og‘il), o‘zb. og‘l (og‘il), uyg‘. eg‘l; bag‘ïr (bag‘ir): turkm., ozarb. bag‘ïr, uyg‘. beg‘ir (ko‘krak); yag‘u (yag‘i, dushman): turkm., ozarb. yag‘ï, o‘zb. yog‘u (isyonchi), …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 37 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "turkiy tillar fonetikasi"

slayd 1 turkiy tillar fonetikasi reja: 1.turkiy tillar vokalizmi. 2.turkiy tillar konsonantizmi. 3. bo‘g‘in, urg‘u, garmoniya. * adabiyotlar: 1. hasan ato abushiy. turkiy qavmlar. toshkent, “cho‘lpon” nashriyoti, 1993. 2. nurmaxanova a. türki tilderiniñ salїstїrmalї grammatikasї. “mektep”, almatï, 1971. 3. gumilov l.n. qadimgi turkiylar. “fan”, toshkent, 2007. 4. rafiyev a. turkiy tillarning qiyosiy-tarixiy grammatikasi. toshkent, 2004. 5. dadaboyev h., xolmanova z. turkiy tillarning qiyosiy-tarixiy grammatikasi. –toshkent, 2015 tayanch tushunchalar: turkiy tillar. agglutinatsiya. turkiy xalqlar. ozarbayjonlar. oltoylar. balqarlar. boshqirdlar. gagauzlar. qozoqlar. qaraimlar. qoraqalpoqlar. qorachoylar. qumiqlar. qirg‘izlar. qrim-tatarlar. no‘g‘oylar. o‘zbeklar. uyg‘urlar. tatarlar. tofala...

Этот файл содержит 37 стр. в формате PPT (1,0 МБ). Чтобы скачать "turkiy tillar fonetikasi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: turkiy tillar fonetikasi PPT 37 стр. Бесплатная загрузка Telegram