turkiy tillar leksikasi

DOCX 12 pages 235.3 KB Free download

12 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 235.3 KB

File type DOCX

Pages 12

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 12

4-mavzu: turkiy tillar leksikasi reja: 1. turkiy tillarning o‘z va o‘zlashgan qatlami. 2. o‘z qatlamga oid so‘zlar. 3. o‘zlashma qatlamga oid so‘zlar. 4. turkiy tillar va xitoy, mo‘g‘ul, arab, fors-tojik va rus tillari. tayanch tushunchalar: o‘z va o‘zlashgan qatlam, qarindoshlik atamalari, hayvonot va qushlar nomi, ijtimoiy leksika, turkiy tillardagi mushtarak maishiy leksika. tilning, jumladan, turkiy tillar va ayrim olingan har bir tilning ham lug‘at tarkibi til qurilishining eng muhim tarkibiy qismlaridan biridir. turkiy tillar tarkibidagi hozirgi har bir mavjud turkiy tilning lug‘at boyligi, uning qay darajada ekanligi u yoki bu xalqning shakllanish jarayoni, turmush sharoiti hamda keyingi o‘sish va rivojlanish tarixi bilan bog‘liq. turkiy tillar dunyodagi barcha tillar singari eng qadim tillardir. shuning uchun hozirgi turkiy tillardagi har bir lug‘aviy birlikni eng qadimgi davrlardan mavjud deb bilish kerak. lekin bu lug‘aviy birliklar eng qadimgi davrlardayoq ham tovush tomoni, ham ma’nosi jihatidan u qadar murakkab bo‘lmagan so‘zlar bo‘lib, hozirgi turkiy tillarning …

2 / 12

bila va qabilalar ittifoqlariga nisbatan iqtisodiy rivojlanishi qulay bo‘lgan hududlarda o‘z mustaqilligi va qisman hukmronlik holatini uzoqroq saqlab turgan. bunday qabilalar uyushmalari shu davrlarda atrofidagi boshqa mayda urug‘ va qabilalar uchun ham ma’lum umumiylikka ega bo‘lgan madaniyat va til ayrimliklarini shakllantirish va rivojlantirishga ulgurganlar. qabilalar ittifoqlarining ijtimoiy turmush va yashash sharoitidagi har xilliklar ularning til xususiyati, xususan leksikada ham o‘z ifodasini topgan, bir-biridan u qadar uzoq bo‘lmagan tilning umumturkiy asosiy lug‘at qatlami saqlanib qolgan til uyushmalarining vujudga kelishiga sabab bo‘lgan. hozirgi chuvash tilining shakllanishiga asos bo‘lgan qadimgi bulg‘or tillari guruhi; hozirgi sibir tillariga asos bo‘lgan qadimgi uyg‘ur; oltoy, hozirgi turk, ozarbayjon, turkman, gagauz tillariga asos bo‘lgan o‘g‘iz; o‘zbek, uyg‘ur tillariga asos bo‘lgan qorliq va tatar, qozoq, qoraqalpoq, no‘g‘ay tillariga asos bo‘lgan qipchoq tillari guruhi va bu til uyushmalaridan chetda qolgan kichik-kichik qabila ham elat tillari ana shunday tillar bo‘lgan. bu tillar umumturkiy asosiy lug‘at qatlamini saqlagan holda har biri o‘ziga …

3 / 12

suyatlariga ko‘ra quyidagicha tasniflash mumkin: 1. turkiy tillarda qarindoshlik atamalari. 2. turli hayvon va jonivorlar atamalari. 3. odam, hayvon va parrandalar jismoniy a’zolariga oid nomlar. 4. o‘simlik nomlari va ularning a’zolariga oid atamalar. 5. jo‘g‘rofiy va samoviy tushunchalarni anglatuvchi so‘zlar. 6. tabiat hodisalarini ifodalovchi atamalar. 7. narsa, hodisa, voqea, harakat, belgi va miqdor nomlari, shaxs va so‘roq ma’nosini anglatuvchi qadimgi so‘z va atamalar. qarindoshlik atamalari hozirgi turkiy tillar leksikasining eng arxaik qatlamidir. qarindoshlik atamalari qon-qarindoshlik, oila- nikoh, ota urug‘i va ona urug‘iga doir shaxslar hamda ularning yosh xususiyatlariga ko‘ra farqlanadi. hozirgi turkiy tillarni qarindoshlik atamalarining qaysi turkiy tilda qanday qo‘llanishiga ko‘ra qiyoslashning ancha murakkabliklari mavjud, chunki ayrim tillarda bir qarindoshlik tushunchasini ifodalovchi so‘z turli shakl va ko‘rinishlariga (masalan, tatar tilida bobo - baba, abыz, ata, babay, babakay; momo - bi, dәү, әni, abыz ana, beki, әbi, әbәkәy, o‘zbek tilida ona - ena, aya, oyi, acha, apa kabi) ega bo‘lsa, ayrim …

4 / 12

ine shakllari ona emas, qaynona ma’nosida qo‘llaniladi; 4) ona so‘zining turli tillardagi har xil variantlari o‘zining semantik differensiyasiga ham ega: qoraqalpoq, qirg‘iz. ene - ona; chuvash. anne - ona, tuva. ene - opa, xola, eney - momo, qozoq. yene -qaynona, turkman. ene - ona, momo, hakas. iney - xotin, ayol kabi. qipchoq guruh tillarda ona (va yana ayrim) qarindoshlik atamasining chaqirish, undash shakli ham uchraydi, bu atamaning turli variantlari bu ma’noda ishlatilganda ko‘pincha so‘z negizida –y undoshi orttiriladi: iney, aniy kabi. o‘zbek tilida ham “onasi” shu ma’noni anglatadi. yana quyidagi qarindoshlik atamalarini qiyoslang: ota apa dayы gadыn kelin qayin ozarb. ata apa taay kadit kelen g‘ayin oltoy ata apa dayы katыn kelin qay(y)n boshqird ata apa dayы qatыn kelin qay(ы)n qozoq ata apa dayы qadыn kelin qayыn qoraqalpoq ata apa tay kadыn kelin qayыn qirg’iz ata apa dayы katыn kelin qayыn qo‘miq ata apa dayы xatыn kelin qayыn no‘g’ay ata …

5 / 12

i - xarva, arava; xuar > xuargul - gul: dahan’szi > daxanza - uzun odam: szincha >singchay - ko‘k choy: shan’szi > shanzi - yelpugich: qapyao > qapыya -qashqar puli: gunshi > gonshi - elchi: lyanmyan > lengmen - lag‘mon; li >li - uzunlik o‘lchovi; myanszi > meniz - yuz, aft; yuanbio > yambu -oltin, kumush quymasi kabi misollar orqali izohlash mumkin. 2. noqarindosh qavmlar va xalqlar o‘rtasidagi tashqi ziddiyatlar, o‘zaro bosqinchilik urushlari, g‘olib va mag‘lub qavm va xalqlarni, mamlakatlarni vujudga keltiradi. g‘olib mamlakatlarning mag‘lub mamlakatlar ustidan hukmronligi mag‘lub mamlakat elat va xalqlarining ijtimoiy turmush sharoiti, urf-odat va madaniyatiga ham ta’sir qilmasdan qolmaydi. bu dastavval g‘olib va mag‘lub xalqlar tillarida o‘z aksini topadi, chunki g‘olib mamlakat hukmronlari bosib olingan xududlarda o‘z tilini hukmron til darajasiga ko‘tarishga, davlatni boshqarishni o‘z tillarida olib borishga, yozuv va yozma hujjatlarni o‘z tili hisobiga o‘zgartirishga intiladi. natijada bir til leksikasida ikkinchi til leksikasiga oid yangi …

Want to read more?

Download all 12 pages for free via Telegram.

Download full file

About "turkiy tillar leksikasi"

4-mavzu: turkiy tillar leksikasi reja: 1. turkiy tillarning o‘z va o‘zlashgan qatlami. 2. o‘z qatlamga oid so‘zlar. 3. o‘zlashma qatlamga oid so‘zlar. 4. turkiy tillar va xitoy, mo‘g‘ul, arab, fors-tojik va rus tillari. tayanch tushunchalar: o‘z va o‘zlashgan qatlam, qarindoshlik atamalari, hayvonot va qushlar nomi, ijtimoiy leksika, turkiy tillardagi mushtarak maishiy leksika. tilning, jumladan, turkiy tillar va ayrim olingan har bir tilning ham lug‘at tarkibi til qurilishining eng muhim tarkibiy qismlaridan biridir. turkiy tillar tarkibidagi hozirgi har bir mavjud turkiy tilning lug‘at boyligi, uning qay darajada ekanligi u yoki bu xalqning shakllanish jarayoni, turmush sharoiti hamda keyingi o‘sish va rivojlanish tarixi bilan bog‘liq. turkiy tillar dunyodagi barcha tillar singari eng qa...

This file contains 12 pages in DOCX format (235.3 KB). To download "turkiy tillar leksikasi", click the Telegram button on the left.

Tags: turkiy tillar leksikasi DOCX 12 pages Free download Telegram