turkiy tillar tasnifi

DOCX 10 pages 24.1 KB Free download

10 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 24.1 KB

File type DOCX

Pages 10

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 10

turkiy tillar tasnifi reja: 1. turkiy tillar va ularni tasnif qilish masalasi. 2. turkiy tillarni tasnif qilish tarixi. mahmud koshg‘ariy tasnifi va uning ahamiyati. 3. xix asr oxiri va xx asrda turkiyshunoslar tomonidan qilingan tasniflar. 4. turkiy tillar tasnifiga oid tadqiqotlar tahlili. tayanch so’z va iboralar:tillar oilasi, genetik qarindoshlik, morfologik xususiyat, tipologiya, geografik joylashuv. tillarni qiyosiy-tarixiy metod asosida tadqiq qilishning mahsuli sifatida tilshunoslikda geneologik tasnif maydonga keldi. bu tasnifga ko`ra, tillar bir umumiy manbadan kelib chiqqanligi, o’xshashligi, qarindoshligiga qarab oilalarga ajratiladi. turkiy tillarning hozirgi holatini ilmiy jihatdan o'rganish uchun ularning uzoq tarixiy taraqqiyot yo`llarini nazariy bilish zarur. til taraqqiyotining turli davrlarida amal qilgan qonunlarni va shu qonuniyatlarga muvofiq tilda voqea bo’lgan fonetik, leksik, grammatik o’zgarishlarni o’rganishga qiziqish qadimgi davrlardayoq boshlandi. tillarning taraqqiyot tarixini o'rganishdagi eng muhim masalalardan biri —tasnifdir. tasnif uchun turkiy tillarning kelib chiqishi, taraqqiyot bosqichlari, o'zaro munosabatlari aniqlanishi lozim. ma'lumki, turkiy tillarning tasnifi muammosi tillarni davrlashtirish muammosi bilan …

2 / 10

lari tillarning bir xil lingvistik belgisiga asoslanadi, ba'zi bir xil tasniflarda turkiy tillar tarixi xalq tarixi bilan yetarlicha bog’lanmaydi. turkiy tillar tasnif, muammosi bilan m.koshg’ariy, i.n.berezin, n.lilngmimkiy, f. ye.korsh, a.n.samoylovich,s. ye.malov, v.a.bogorodskiy, i.a.batmanov, n.a.baskakov, f.b.stralenberg, a.balngbi, a.remyuza, a.palngmblada, g.vamberi, x.vinkler, k.foy, g.raxmatiy, r.arat, t.bangi o'gli, t.tekin, l.ligeti, l.nemet, k.derfer, k.grenbek, m.ryasyanen, g.ramstedt, l.bentsig, k.menges, v.shott kabi olimlar shug’u llanganlar. tillarning taraqqiyot tarixini o‘rganishdagi eng muhim masalalardan biri —tasnifdir. tasnif uchun turkiy tillarning kelib chiqishi, taraqqiyot bosqichlari, o‘zaro munosabatlari aniqlanishi lozim. ma’lumki, turkiy tillarning tasnifi muammosi tillarni davrlashtirish muammosi bilan ham bog‘liq. n.a.baskakovning aytishicha, tasnif ma’lum darajada tillar tarixini davrlashtirish demakdir. chunki tasnifda ham, davrlashtirishda ham bir xil tamoyilga, ya’ni tarixiylik tamoyiliga asoslanadi. turkiy tillarning tasnifi xi mahmud koshg‘ariy tomonidan berilgan bo‘lsa ham, xix asrgacha nrkiy tillarning mukammal tasnifi yaratilmadi. xix asrdan boshlab turki) tillarni rus va chet el olimlari tasnif qila boshladilar. bu tasniflarda bir xillik yo‘q edi. ularning ba’zilari …

3 / 10

llarining sofligiga (to‘g‘riligiga) ko‘ra; 2) qabilaviy tillardagi fonetik va morfologik farqlariga ko‘ra. mahmud koshg‘ariy qabilaviy tillarning sofligi tushunchasi ostida turkiy bo‘lmagan tillar ta’siri darajasini tushunadi. shunga ko‘ra turkiy tillarni ikki guruhga ajratadi: a) sof, to‘g‘ri til; b) aralashgan turkiy qabila tillari. faqat turkiy tilda so‘zlovchi urug‘ va qabilalar; turkiy va boshqa tillarda so‘zlovchi urug‘ va qabilalar. birinchi guruhga arg‘u, qirg‘iz, o‘g‘uz, to‘xsi, yag‘mo, chigil, jaruq kabi tillar kiritilib, yamak va boshqird tillarini ham bu tillarga yaqin deb ko‘rsatadi.uning fikricha tillarning yengili o‘g‘uz tili, eng to‘g‘risi va yaxshisi yag‘mo, to‘xsi tillari. itil, irtish bo‘ylaridan uyg‘ur shaxharlarigacha bo‘lgan hududlardagi tillar ichida hakoniya o‘lkasida yashovchi qabillar tili (qoraxoniylar davlati tili) ni eng ochiq va ravon til deb baholaydi. ikkinchi guruhga bolosog‘un, taroz, chin, xo‘tan, tibet shaharlari aholisining tili kiritilib, ularning sof turkiy tilda emas, balki boshqa tillardan ham foydalanib so‘zlashishlarni qayd etadi. yil-jыl, yur-jur, men-ben, muz-buz, til-dil, tag-dash, to‘rt-do‘rt kabi. mahmud koshg‘ariy turkiy …

4 / 10

, uning chuqur va har tomonlama lingvistik bilimga ega ekanligidan dalolat beradi “dlt”dagi 20 ta qabila nomlari turklar aslida 20 qabiladur. har bir qabilaning saoqsiz allaqancha urug‘lari bor. men bulardan asosini, ona urug‘larini yozdim, shahobchalarini tashladim. bajanak, qifchoq, o‘g‘uz, boshqirt, yamak, basmil, qay, yabaqu, tatar. qirqiz. chigil, to‘xsi, yag‘mo. ig‘raq, jaruq, jumul, uyg‘ur, tangut, xitoy, tafqach. bulardan tashqari, yana bir qancha qabilap va elatlar nomi tilga olinib, ular haqida ham yo‘l-yo‘lakay fikr bildirilgan: sug‘daq, kanjak, arg‘u, xo‘tan, tubut, bulg‘or, suvar, tojik. qarluq, jikil, bo‘lak, kujo, xalach, turkman, bayat. o‘g‘uz guruhiga tegishli 22 urug‘ nomi ko‘rasatilgan – qiniq, qayig‘, bayundur, ifa/iva, yiva, salg‘ur, afshar, bektili, buktuz, boyot, yozg‘ir, aymur, qorabulluq, olquabuluq, igdar, urakir, yuragir, tutirqa, ulayundlug‘, tugar, bajanak, juvoldor, jabgt, jaruqlug‘. m.koshg‘ariydan keyin turkiy tillarni o‘rganish va tasniflash, asosan, xix asrdan boshlandi.1730 yilda stokgolmda filipp iogann tabber stralenberg “evropa va osiyoning shimoliy va sharqiy qismlari” nomli asarida sibirning tarixi, iqlimi, shaharlari, …

5 / 10

da katta qiziqish bilan qarshi olingan: asar ingliz (1738), fransuz (1757), ispan tiliga (1780) tarjima qilingan. 1820 yilda a.remyuza turkiy tillarni 5 guruhga bo‘ladi; 1) yoqut tili: 2) uyg‘ur tili (bunga chig‘atoy va turkman tillarini ham kiritgan), 3) no‘g‘ay tili (qrim-astraxan): 4) qirg‘iz tili: 5) turk tili (bunga chuvash tilini ham kiritgan). avgust myuller (1887) yilda vamberi tajribasiga asoslanib, o‘zining “islom tarixi” asarida yoqut va chuvash tillaridan boshqa turkiy tillarni uch guruhga bo‘ladi: 1. shimoliy turk tillari. 2. sharqiy turk tillari ( qashqar, o‘zbek, buxoro, xiva: qrim-tatar, qozon tatarlari tili). 3. g‘arbiy turk tillari (ozarbayjon, eron turklari, usmonli turk va turkman tillari). v.v.radlov ilk tasnifida turkiy tillarni 3 guruhga bo‘lgan-shimoliy, janubiy. qurama. qurama guruhni yaga g‘arbiy va sharqiy kichik guruhga ajratadi. radlov bu tasnifni keyingi tadqiqotlarida qata ishlab, o‘zining “shimoliy turkiston tillarining fonetikasi” nomli asarida 4 guruhga bo‘linadi: 1. sharqiy guruh – oltoy, cho‘lim, xakas tillari kiritilgan. 2. g‘arbiy guruh …

Want to read more?

Download all 10 pages for free via Telegram.

Download full file

About "turkiy tillar tasnifi"

turkiy tillar tasnifi reja: 1. turkiy tillar va ularni tasnif qilish masalasi. 2. turkiy tillarni tasnif qilish tarixi. mahmud koshg‘ariy tasnifi va uning ahamiyati. 3. xix asr oxiri va xx asrda turkiyshunoslar tomonidan qilingan tasniflar. 4. turkiy tillar tasnifiga oid tadqiqotlar tahlili. tayanch so’z va iboralar:tillar oilasi, genetik qarindoshlik, morfologik xususiyat, tipologiya, geografik joylashuv. tillarni qiyosiy-tarixiy metod asosida tadqiq qilishning mahsuli sifatida tilshunoslikda geneologik tasnif maydonga keldi. bu tasnifga ko`ra, tillar bir umumiy manbadan kelib chiqqanligi, o’xshashligi, qarindoshligiga qarab oilalarga ajratiladi. turkiy tillarning hozirgi holatini ilmiy jihatdan o'rganish uchun ularning uzoq tarixiy taraqqiyot yo`llarini nazariy bilish zarur. til taraqqiy...

This file contains 10 pages in DOCX format (24.1 KB). To download "turkiy tillar tasnifi", click the Telegram button on the left.

Tags: turkiy tillar tasnifi DOCX 10 pages Free download Telegram