turkiy tillar morfologiyasi

DOCX 7 pages 44.1 KB Free download

7 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 44.1 KB

File type DOCX

Pages 7

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 7

4-ma’ruza: turkiy tillar morfologiyasi. turkiy tillarning agglyutinativ tabiati reja: 1. morfologiya va uning o‘rganilish obekti 2. turkiy tillar morfologiyasining o‘rganilish tarixi. 3. turkiy tillarning agglyutinativ tabiati. 4. xulosa. asosiy tushunchalar: morfologiya, grammatik та'no, grammatik shakl, grammatik ко‘rsatkich, grammatik tarkib, morfema, affiksal morfema, sodda morfologik irliklar, murakkab morfologik birliklar,agglyutinativ tillar, flektiv tillar. turkiy tillar morfologik tipologiyasiga ko‘ra agglyutinativ (lat.agglutinare - yopishtirmoq, tirkamoq) tillar bo‘lib, so‘zning turli grammatik shakllari so‘z negizlariga ma’lum qo‘shimchalarni izchillik bilan qo‘shish orqali hosil qilinadi. shunga ko‘ra turkiy tillardagi so‘zlarning morfologik tarkibi o‘zak va qo‘shimcha morfemalardan iboratdir. barcha agglyutinativ tizimdagi tillar kabi turkiy tillarda ham so‘zning asosi barqaror tovushlar kompleksiga ega bo‘lgan semantik birliklar bo‘lib, ular narsa va hodisa, voqea va hodisa, belgi va xususiyat, harakat va holat, miqdor kabi tushunchalar hamda ular o‘rtasidagi munosabatlarni ifodalaydi. qo‘shimchalar esa fonetik jihatdan asos tarkibidagi tovushlarning sifatiga ko‘ra barqaror tovushlar tarkibiga ega emas, o‘zgaruvchan, ko‘p variantli bo‘lib, o‘zi alohida semantik mustaqilligiga …

2 / 7

sh+lar, ish+ga, ish+dan kabi. so‘zning bosh, asosiy leksik ma’nosini tashuvchi qismiga so‘zning o‘zagi deyiladi. ishchi, ishchan, ishsiz, ishlar, ishga, ishdan so‘zlarining o‘zagi ishdir. so‘zning qo‘shimcha ma’no beruvchi qismlari affiks morfemalar deyiladi. affiks morfemalar anglatadigan semantik-grammatik ma’nolariga ko‘ra uch turga bo‘linadi. 1. so‘z yasovchi morfemalar. 2. shakl yasovchi morfemalar. 3. so‘z o‘zgartiruvchi morfemalar. so‘z yasovchi affikslar so‘z negizlariga qo‘shilib, undan yangi leksik ma’no anglatuvchi so‘zlar hosil qiladi. masalan, tuva tilidagi -chi (-chi//-chы, -chu//-chү, -ji//-jы, -ju//jү) affiksi so‘z yasovchi affiksdir. ish+chi, aң+chы (ovchi), tudug-ju (quruvchi), sadыg-jы (sotuvchi) kabi. shakl yasovchi affikslar so‘z negizlariga qo‘shilib, uning asosiy, bosh ma’nosini o‘zgartirmagan holda unga qo‘shimcha ma’no beradi, uning shaklini (shaklini) o‘zgartiradi. hamma turkiy tillardagi -lar affiksi shakl yasovchi affiksdir. masalan: o‘zb. uylar, dalalar; turkman. -lor//ler: gushlar (qushlar), gѳzlѳr (ko‘zlar); uyg‘ur. -lar//o-lә(r): qushla(r), uyla(r); oltoy. -lur//-lir: aldalur (hayvonlar), karlar (qorlar); boshqird. -dar//der//dәr: quldar (qullar), sѳzder (so‘zlar), qәrdәr (qorlar) kabi. so‘z o‘zgartiruvchi affikslar so‘z negizlariga qo‘shilib so‘zning …

3 / 7

o‘shimchalarning qo‘shilishiga asos bo‘lgan negizlar leksik negizlar deyiladi. shakl yasovchi qo‘shimchalarning qo‘shilishiga asos bo‘lgan negizlar morfologik negizlar deyiladi. so’z o’zgartiruvchi qo’shimchalarning qo’shilishiga asos bo’lgan negizlar sintaktik negizlar deyiladi. hozirgi turkiy tillar so‘z tarkibidagi asosiy va qo‘shimcha morfemalarning xususiyatlarini tahlil qilib shunday xulosaga kelish mumkin: 1. turkiy tillarda so‘z negizlariga turli affikslar qo‘shilganda so‘zning asosi tovush jihatdan asosan o‘zgarmaydi. masalan, tuva tilida malы (moli), bajaыы (uyi), kunnu (toychog‘i) kabi. 2. turkiy tillardagi affikslar bir ma’noli: -ga – jo‘nalish kelishigi, -lar - ko‘plik qo‘shimchasi kabi. 3. turkiy tillardagi affikslar standart, hamma holatlarda hamma so‘zlar uchun bir xil. masalan, jo‘nalish kelishigi qo‘shimchasi -ga hamma ot (va otlashgan so‘z)lar uchun birlikda ham, ko‘plikda ham -ga shaklida, ko‘plik qo‘shimcha -lar hamma kelishiklar uchun shu shaklda qo‘llanadi. 4. turkiy tillarda affiks morfemalar so‘z asoslariga qo‘shilganda har vaqt ham so‘z asosi va affiks morfemalar tarkibini ajratish oson bo‘lmaydi. ba’zan so‘z asosiga affiks morfemalar qo‘shilgach, so‘zning tarkibini aniq …

4 / 7

o‘shimchalaridagi bu xususiyatlarning barchasi, turkiy tillarning agglyutinativ qurilishidan dalolat beradi. turkiy tillar morfologiyasi turkiy tillardagi qadimiy morfologik shakllar tahlil qilinganda oltoy nazariyasidagi fikrlar, ma’lum ma’noda, asoslangandek bo‘ladi. turk-mo‘g’ul-tungus aloqalari morfologiyaning hamma bo‘limlarida ko'rinadi. bu uch guruhga mansub tillar uchun umumiy bo'lgan morfologik ko‘rsatkichlar to‘liq aniqlangan emas (ayrim turkiy tillarda hozirgi kelasi zamon sifatdoshi, mo’g'ul tillaridagi ravishdosh, tungusmanchjur tilidagi hozirgi zamon sifatdoshi affikslari hamda o‘rin va yo‘nalish bildiruvchi -ra, -ru qo‘shimchalarini hisobga olmaganda). qadimgi turk va mo'g'ul tillaridagi morfologik munosobatlarning o‘xshash va farqli tomonlarini quyidagicha umumlashtirish mumkin: turk-mo’g‘ul tillari uchun umumiy bo‘lgan morfologik ko’rsatkich sifatida o‘rin kelishigi -da, jo'nalish kelishigi -a, harakat nomi -ku, shaxs oti -chi, o‘rm-joy belgisini bildiruvchi -daki, ot yasovch; -m, -vul, fe'l yasovchi -la qo‘shimchalari xarakterlidir. sifat darajalarining qadimgi turkiy tildagi up-urun (oppoq), kop-кoк (ko’m-ko'k), sum-sucug (juda shirin), qap-qara (nihoyatda qora) shakllari m o‘g‘ul tilidagi sav-sayan (oppoq) , ib-ilayan (qip-qizil), koa-koke (ko‘m -ko‘k); buryatcha dav-daxap (oppoq), iv-ilan …

5 / 7

r ko'p uchraydi, bu shakllar ushbu tillarning o'ziga xosligini namoyon etadi. turkiy va m o'g'ui tillari o'rtasidagi moslikni qirg'iz, tuva, yoqut tillariga oid quyidagi faktik misollar orqali ko'rish mumkin. oltoy tillari qarindoshligiga oid fikrlar quyidagicha umumlashtirilgan: 1. turkiy- mo'g'ul-tungus-manchjur tillaridagi aloqadorlik morfologiyaning barcha bo'limlarida kuzatiladi: masalan, -(i)d ko‘plik qo'shimchasi: torin (ot)- torid (otlar), valyaqip (shahar) — valyad (shaharlar); noxor (o'rtoq) - noxod (o'rtoqlar); tuyal (buzoq)- tuyad (buzoqlar) va h.k. 2. aniq morfologik o'xshashliklar tahlili turk-m o'g'ul-tungus-manchjur tillariga xos qadimiy shakllarni tiklash imkonini beradi. tillardagi parallellik morfologik elementlarning bir tildan ikkinchi tilga o'tishi natijasida yuzaga kelgan. 3.tillarning chatishuvi va o‘zaro aloqasida uch nuqtayi nazar farqlanadi. birinchi qarash tarafdorlari (a.shleyxer. m.myuller, qisman a.meye) bir til tizimining bir qancha tizimlardan iborat ekanligini istisno qilgan holda, tillar chatishuvini inkor etadilar. ikkinchi qarash tarafdorlari (g.shuxardt, v.pizani, dj. bonfante va boshqalar) uchun tillar chatishuvi hech qanday to'siq bilmaydigan doimiy va keng ko'lamli jarayon. uchinchi qarash tarafdorlari …

Want to read more?

Download all 7 pages for free via Telegram.

Download full file

About "turkiy tillar morfologiyasi"

4-ma’ruza: turkiy tillar morfologiyasi. turkiy tillarning agglyutinativ tabiati reja: 1. morfologiya va uning o‘rganilish obekti 2. turkiy tillar morfologiyasining o‘rganilish tarixi. 3. turkiy tillarning agglyutinativ tabiati. 4. xulosa. asosiy tushunchalar: morfologiya, grammatik та'no, grammatik shakl, grammatik ко‘rsatkich, grammatik tarkib, morfema, affiksal morfema, sodda morfologik irliklar, murakkab morfologik birliklar,agglyutinativ tillar, flektiv tillar. turkiy tillar morfologik tipologiyasiga ko‘ra agglyutinativ (lat.agglutinare - yopishtirmoq, tirkamoq) tillar bo‘lib, so‘zning turli grammatik shakllari so‘z negizlariga ma’lum qo‘shimchalarni izchillik bilan qo‘shish orqali hosil qilinadi. shunga ko‘ra turkiy tillardagi so‘zlarning morfologik tarkibi o‘zak va qo‘shimcha morfema...

This file contains 7 pages in DOCX format (44.1 KB). To download "turkiy tillar morfologiyasi", click the Telegram button on the left.

Tags: turkiy tillar morfologiyasi DOCX 7 pages Free download Telegram