o‘zbek tilshunosligida morfema va qo‘shtirish munosabatlar

DOC 52 pages 238.0 KB Free download

52 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 238.0 KB

File type DOC

Pages 52

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 52

o‘zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi __universiteti ro’yxatga olindi №__________ ro’yxatga olindi №__________ “_____” ____________20 y. “_____” ____________20 y. “___________________________ “ kafedrasi “_____________________________ “ fanidan kurs ishi mavzu:________________ bajardi:_________________________________ tekshirdi:_______________________________ ______________ - 20___ o’zbek tilshunosligida morfema va qo’shimcha munosabatlar mundarija reja: 2 krish 3 i bob morfema va uning xususiyatlari………………………………… 1.1 o’zbek tili morfemikasining dolzarb muammolari 1.2 o‘zbek tili morfonologiyasi tilshunoslikningalohida bo‘limi sifatida 7 ii bob morfonologiyaning o‘rganish ob’ekti 15 2.1 morfonologiya birligi morfonema va subforma haqida 15 2.2 so’zlar tarkibidagi affiksal morfemalarning vazifasiga 22 xulosa 28 foydalanilgan adabiyotlar 37 krish morfologik almashinish, o‘z-o‘zidan, fonetika bo‘limida o‘rganilmaydi.chunki bu yerda hech qanday fonetik hodisa yo‘q. shuning uchun, avvalo, yuqoridagi fonetik almashinishning xarakterli xususiyatlariga alohida e’tibor berish, uning tilshunoslikning qaysi bo‘limi tekshirish ob’ekti bo‘lishi kerakligini aniqlash lozim. tovush almashinuvi uzoq vaqtlardan buyon lingvistlar tomonidan o‘rganib kelinadi. qiyosiy tilshunoslik o‘zining dastlabki taraqqiyot boschichidayoq tovush almashinuviga katta e’tibor berdi. ayniqsa, german tillari …

2 / 52

a – vodniy so‘zlarida bir morfema ikki xil ifodalangan: vad – vod) faqat fonetik pozitsiya bilan bog‘liq bo‘lib, fonetik xarakter kasb etadi. ikkinchisida esa (gnat – gonyat, nesti – nosit, lezt – lazit) o‘zak morfemalar variantlari o‘zaro boshqacha munosabatdadir. bu o‘rinda variantlar fonetik pozitsiya bilan emas, balki grammatik (leksik, grammatik), so‘z yasalishi, leksik va boshqa shart- sharoitlar bilan izohlanadi. o‘z navbatida, almashinuvlarni ham turlarga bo‘lish lozimligini ta’kidlaydi. almashinuvda ma’lum grammatik pozitsiyada morfema ustiga qo‘yiladigan urg‘u, intonatsiya va boshqalar ham belgilovchi faktor bo‘lishi mumkin. yuqorida ko‘rsatilgan almashinuvlardan faqat birinchisi morfonologik almashinuv bo‘lib, u morfonologiyaning o‘rganish ob’ekti bo‘lishi kerakligini ko‘rsatadi. ikkinchi v.g.churgunova morfonologiya birligi sifatida morfonema bo‘lishini ma’qullaydi. uning fikricha, morfonema morfonologik sathning elementar birligidir. rus tilida u ko‘proq kuchli va kuchsiz plozitsiyadagi fonema qatorlarini o‘z ichiga oladi. demak, morfonema – real morfema (morf) komponenti sifatida qaraluvchi bir sinfdagi kuchli va kuchsiz fonemalar birligini aks ettiradigan birlik. shu bilan birga, u morfonologiyaning …

3 / 52

rfema, morfemalardan so‘z qurilgan bo‘lardi. ammo til sun’iy qurilma emas, u ko‘p asrlik tarixga ega. tarixiy taraqqiyot jarayonida uning ayrim elementlari morfonem qurilmasini saqlagan holda ma’nosini yo‘qotadi. mazmun plani nuqtai nazaridan ajralmaydigan bu morfonem qator morfonologik strukturaning boshqa elementi bilan o‘z aloqasini saqlagan holda morfonologik nuqtai nazardan bo‘laklarga ajralishi mumkin. ana shunday birliklar submorf (yoki fonomorf) deb nomlanadi». yaqin yillargacha hind-ovrupo tillarida unlilar almashinuvi (ablaut) fonetik hodisa hisoblanib kelindi. bunday qarash, ayniqsa, yosh grammatikachilarmaktabiga (k.brugman, g.xirt va h.k.) xosdir. ablautga fonetik hodisa sifatida qarash hozir ham ayrim tilshunoslar asarlarida, ayniqsa, slavyan tilshunosligida keng tarqalgan.1 tovush almashinuvlariga bunday qarashni a.a.reformatskiy haqli ravishda keskin tanqid qildi.2 tilshunoslik tarixida tovush almashinuvi nazariyasining ishlanishida boduen de kurtene va n.v.krushevskiy alohida o‘rin egallaydi. ular birinchi bo‘lib tilshunoslik tarixida tovush o‘zgarishlari va almashinuvlarini bir-biridan farqlab o‘rgandilar. i.a.boduen de kurtene tildagi barcha tovush almashinuvlarini ikki kategoriyaga bo‘ladi: kombinator xoslangan alternatsiyalar; traditsiyaga asoslangan alternatsiyalar. u birinchi tipdagi alternatsiyalarni …

4 / 52

i.a.boduen de kurtene asarlari tilshunoslikda fonetika va morfologiya oralig‘ida yangi bo‘limning ajralib chiqishiga turtki berdi. uning g‘oyalariga tayanib n.s.trubetskoy morfonologiya (fonomorfologiya)nazariyasiga asos soldi. e.a.makayev va ye.s.kubryakova haqli ravishda ta’kidlaganlaridek, i.a.boduen de kurtene ham, n.v.krushevskiy ham mazkur sohadagi izlanish natijalarini bir nazariya doirasida umumlashtirmadilar. tilshunoslikning yangi bo‘limi – morfonologiyaning haqiqiy yaratuvchisi n.s.trubetskoy bo‘ldi. n.s.trubetskoy ma’lum bir tilning fonologik vositalarini morfologik nuqtai nazardan o‘rganishni morfonologiya ob’ekti hisoblaydi. uning fikricha, faqat som va hind-ovrupo tillari grammatikasidagina emas, balki barcha tillar grammatikasida fonologiya va morfologiya oralig‘ida ularni bog‘lab turuvchi «ko‘prik» sifatida morfonologiya faxriy o‘rin olishi kerak. morfologiyaga ega bo‘lmagan tillar morfonologiyaga ham ega bo‘lmaydi. morfonologiya har bir tilning o‘ziga xos xususiyatlari haqida ma’lumot beradi. morfonologiya nuqtai nazaridan qaralgan ayrim til tiplarini esa dunyo tillarining ratsional tipologiyasida guruhlarga ajratish ancha qulay. tillar o’zaro grammatik xususiyatlariga ko’ra ham tasniflanadi. masalan, o’zbek tilida kesimning gap markazi sifatida boshqa barcha bo’laklarni o’z atrofida uyushtirishi, eganing fakultativligi, sifatlovchining sifatlanmishdan …

5 / 52

.1 o’zbek tili morfemikasining dolzarb muammolari. grammatika ko’plab tilshunoslik atamalari kabi ikki ma’noli (bu esa terminlar bir ma’noli bo’ladi degan da’volarning unchalik ham to’g’ri emasligini ko’rsatadi)dir. bir ma’nosida tilning grammatik qurilishi tushunilsa, ikkinchi ma’nosida tilshunoslikning shu grammatik qurilishni o’rganuvchi sohasi anglashiladi. demak, u so’z va gapning formal-grammatik tomonlarini – so’z o’zgarishlarini, sintaktik birliklar va ularning turli ko’rinishlarini, strukturasini va hosil qiluvchi vositalarini, shuningdek, ifodalaydigan grammatik ma’nolarini o’rganadi. tilning o’ziga xosligi fonetik, leksik, grammatik strukturalarning yaxlitligidan iborat. ular bir-biridan ajralgan holda emas, yaxlit sistema sifatida mavjuddir. bu yaxlitlikni zohiriy va botiniy tushunish mumkin. yaxlitlikning zohiriy alomati tovushlarning so’z va qo’shimchalarni, so’zlarning gap va so’z birikmalarini tashkil etishida namoyon bo’ladi. yaxlitlikning botiniy idrokida fonetik omilning qo’shimcha, so’z, so’z birikmalari ma’nolarini, leksik omilning shu tarzda fonetik, grammatik, grammatik omilning fonetik va leksik hodisalarni farqlashi va nutqqa olib chiqishi kabi bir qarashda ko’zga tashlanmaydigan holatlar e’tiborga olinadi. grammatika ongda nutqiy qo’llanishga shay turgan leksemalarni …

Want to read more?

Download all 52 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o‘zbek tilshunosligida morfema va qo‘shtirish munosabatlar"

o‘zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi __universiteti ro’yxatga olindi №__________ ro’yxatga olindi №__________ “_____” ____________20 y. “_____” ____________20 y. “___________________________ “ kafedrasi “_____________________________ “ fanidan kurs ishi mavzu:________________ bajardi:_________________________________ tekshirdi:_______________________________ ______________ - 20___ o’zbek tilshunosligida morfema va qo’shimcha munosabatlar mundarija reja: 2 krish 3 i bob morfema va uning xususiyatlari………………………………… 1.1 o’zbek tili morfemikasining dolzarb muammolari 1.2 o‘zbek tili morfonologiyasi tilshunoslikningalohida bo‘limi sifatida 7 ii bob morfonologiyaning o‘rganish ob’ekti 15 2.1 morfonologiya birligi morfonema va subforma haqida 15 2.2 so’zlar tarkibi...

This file contains 52 pages in DOC format (238.0 KB). To download "o‘zbek tilshunosligida morfema va qo‘shtirish munosabatlar", click the Telegram button on the left.

Tags: o‘zbek tilshunosligida morfema … DOC 52 pages Free download Telegram