o‘zbek tilshunosligida morfema va qo‘shimcha munosabati masalasi kurs ishi

DOCX 35 sahifa 83,9 KB Bepul yuklash

35 sahifa

FaylHub.uz

Telegram orqali yuklab olish

Hajm 83,9 KB

Fayl turi DOCX

Sahifalar 35

Yangilangan Dek 2025

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇

1 / 35

mavzu: o‘zbek tilshunosligida morfema va qo‘shimcha munosabati masalasi kurs ishi kirish mavzuning dolzarbligi. hozirgi o’zbek adabiy tilida morfologiya bo’limining ahamiyati va uning ustidan olib borilgan izlanishlar haqida. ushbu bo’lim ona tilimizdagi asosiy bo’lim hisoblanadi. so’z turkimlari va qo’shimchalar to’liqligicha o’rganiladi. morfologiya kengroq tushuncha u o’z ichiga morfemik tahlilni ham oladi. lug’aviy shakl yasovchilar va sintaktik shakl yasovchi qo’shimchalar ham shu bo’limda o’rganiladi. xix asrda morfologiya atamasi lingeri tomonidan “shakllar haqida dars berish” degan termin kiritildi. xix asrning ikkinchi yarmidan esa o’zbek tilshunosligida ham bu bo’limda katta ishlar amalga oshirildi. bu davrda m.behbudiy, fitrat, a.avloniy kabi ziyolilar jonbozlik qilishdi. a.fitrat bu sohada aynan morfologiya sohasida ilmiy yangilik qilishni o’z oldiga maqsad qilib qo’yadi. morfologiya,so’z yasalishi, sintaksisni o’zaro zich bog’langan sathlarini tadqiq etadi. uning “ishtirokuyin” gazetasida chiqqan “tilimiz” maqolasi ham bunga asos bo’la oladi. uning sof morfologik qarashlari “sarf” asarida o’z aksini topgan. leksemalar 3 xil tasnif qilinadi. har bir leksemada alohida-alohida …

2 / 35

uvchilarga yetkazib berish. mavzuning o’rganilish darajasi. bu mavzu qadimda sarf deb yuritilgan. o’zbek tili grammatikasining tarixiga nazar solsak,alisher navoiy ham morfologiya haqida o’z qarashlarini aytib ketgan 100dan oshiq fe’llarni izohlab boshqa tillarda muqobili yo’qligini isbotlagan. xix asrda yana qayta ishlandi va hozirgi kunda ham izlanishlar davom etmoqda. kurs ishining nazariy va amaliy ahamiyati. so’zlarni to’g’ri qo’llash,qo’shimchalarni o’z o’rnida ifodalash, asos va qo’shimchaga , ma’noli qismlarga ajratishni to’g’ri o’rgatishdan iborat. lug’aviy va sintaktik hamda derivatsion qo’shimchalarni farqiga borish, ularning so’zdagi vazifasini o’rgatish asosiy ahamiyat kasb etadi. mavzu: o’zbek tilida morfema va qo‘shimcha munosabati masalasi reja: kirish i.bob 1.1. morfologiya bo’limi haqida umumiy ma’lumot 1.2. morfemalarning mazmun jihati ii.bob 2.1. shakl hosil qiluvchi morfemalarda paradigmatik munosabatlar 2.2. ot turkumi leksemasiga qo‘shiladigan noparadigmatik morfemalar 2.3. sifat va son leksemalar turkumida shakl yasalishi xulosa. foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati i bob. 1.1. morfologiya bo‘limi haqida umumiy ma’lumot bizga ma’lumki, o’zbek tili bir qancha bo’limlarga bo’linadi. ulardan …

3 / 35

orfologik tomoni ,ya’ni unda so’zlarning grammatik shakllari va turkumlari jihatidan tahlilni o’z ichiga oladi. shu jihatidan morfologiya va leksikologiya bo’limi bir-biriga bog’liq sababi ikkovini ham o’rganish obyekti so’z hisoblanadi. morfologiya so’zini ma’nosi yunoncha morpe-shakl, logos- so’z, ta’limot degani. qadimda morfologiya atamasi – sarf deb ataladi. so’zlarni yuqorida aytib o’tganimizdek bir necha xil tahlil qilish mumkin. eng avvalo so’z leksik tahlilga tortiladi . keying tahlil morfologik tahlil, morfemik tahlil, so’z yasalish tahlili, eng so’ngida esa sintaktik tahlil qilinadi. leksik tahlil bevosita leksikologiya bo’limi bilan bog’liq. so’zlarning atash tomonini tahlil qilishdir. bu tahlilda asos va qo’shimchalar hech qanday ahamiyatga ega emas , bunda asosan biror bir narsa haqidagi inson ongidagi tushunchasi asosiy o’rin egallaydi. leksikologiya so’zining lug’aviy ma’nosi yunonchadan olingan bo’lib “lexikos” so’z , so’zga oid “logos” ta’limot kabi ma’nolarni o’rganadi. leksikologiya leksikaga til tizimidagi ichko sistema sifatida qaraydi. o’zaro ma’noviy birliklarga ega bo’lgan ma’noviy birliklar yanada ichki kichik tizim hisoblanadi. masalan, …

4 / 35

no anglatmaydi , shuning uchun qo’shimchalar yakka holatda ishlatilmaydi. masalan, kitobxonlarning so’zi (kitob-xon-lar –ning) kabi qismlarga ajratiladi. so’zni morfemik tahlil qilishda har qanday asos va qo’shimchaga ajratiladi. ularning turlari ahamiyatga ega emas. faqatgina ma’no anglatuvchi qismga ajralsa bo’ldi. masalan , dehqonchilik so’zini olsak (dehqon-chilik) shaklida morfemik tahlil qilinadi, sababi o’zbek tilida “dehqonchi” degan so’z yo’q. shunday so’zlar borki, til taraqqiyoti natijasida semantic, fonrtik struktrasi bilan bir qatorda, morfemik tarkibiga ham jiddiy ta’sir qilgab: so’z va qo’shimcha birlashib, so’z tublashgan : yuksal, yuksak; so’z va qo’shimcha qo’shilib , yaxlitlanish hodisasi: biron, biror, bezor, nodon . so’z va qo’shimcha orasidafi munosabat soddalashishi mumkin: yumshoq, qattiq; so’z va qo’shimcha holiga kelib, murakkablashib bir-biriga qo’shilib ketgan: borib yotibdi- boryapti; morfemik tahlilda ishtirok etuvchi vositalar haqida umumiy ma’lumot: morfemalar funksional- semantic xususiyatiga ko’ra 2 ga bo’linadi: 1)derevatsion qo’shimchalar(so’z yasovchi) 2)grammatik qo’shimchalar( lug’aviy va sintaktik shakl yasovchi) 3) asos(yetakchi morfema) grammatik morfemalar ham asoysiy xususiyatiga ko’ra …

5 / 35

so’zni keyingisiga bog’lash vazifasini bajaradi. yana so’ngi tur morfemalar borki, bularning nomi lug’aviy-sintaktik shakl yasovchi qo’shimchalar. bu qo’shimchalarning o’ziga xos xususiyati shundaki, lug’aviy ma’noni umumiylashtirib , nutqqa xoslash bilan birga, so’zning sintaktik aloqada bo’lishini ham ta’minlaydi. masalan, o’qigach, kelgan, yozgan, qaytar kabi so’zlar tarkibida qo’shinchakar ham so’zlarni bog’lashga, ham lug’aviy ma’no ifoda etishini ta’minlaydi; o’qigan bola (bu yerda –gan qo’shimchasi lug’aviy-sintaktik vosita) tilshunslikda yana bir tahlil bor so’z yasalish tahlili, bunda deravatsion qo’shimchalargina ahamiyatga ega. derevatsiya so’zini ma;nosi (lotincha-ayirish) ya’ni so’z yasash deganda so’z yasashga sos va hosila o’rtasida denotative (atash, nomlash) ma’nolarining farqlari tushuniladi.chunonchi gul so’zni olsak yerda o’sadigan o’simlik, endi gulchi so’zi esa gullar bilan shug’ullanuvchi aloqador shaxs ma’nosini ifodalaydi. so’z yasalish tahliliga misollar: -suvchilarning (asos suv, yasovchi qism –ch) - bilimdonlik ( asos bilimdon, yasovchi- lik) loygarchilik (asos loy, _yasovchi- garchilik) morfologik tahlil, ushbu tahlilga so’zning umumiy ma’no anglatuvchi qismi, turkumi , so’roqlari va tarkibidagi grammatik vositalari …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Barcha 35 sahifani Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"o‘zbek tilshunosligida morfema va qo‘shimcha munosabati masalasi kurs ishi" haqida

mavzu: o‘zbek tilshunosligida morfema va qo‘shimcha munosabati masalasi kurs ishi kirish mavzuning dolzarbligi. hozirgi o’zbek adabiy tilida morfologiya bo’limining ahamiyati va uning ustidan olib borilgan izlanishlar haqida. ushbu bo’lim ona tilimizdagi asosiy bo’lim hisoblanadi. so’z turkimlari va qo’shimchalar to’liqligicha o’rganiladi. morfologiya kengroq tushuncha u o’z ichiga morfemik tahlilni ham oladi. lug’aviy shakl yasovchilar va sintaktik shakl yasovchi qo’shimchalar ham shu bo’limda o’rganiladi. xix asrda morfologiya atamasi lingeri tomonidan “shakllar haqida dars berish” degan termin kiritildi. xix asrning ikkinchi yarmidan esa o’zbek tilshunosligida ham bu bo’limda katta ishlar amalga oshirildi. bu davrda m.behbudiy, fitrat, a.avloniy kabi ziyolilar jonbozlik qilishdi. a.fitr...

Bu fayl DOCX formatida 35 sahifadan iborat (83,9 KB). "o‘zbek tilshunosligida morfema va qo‘shimcha munosabati masalasi kurs ishi"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.

Teglar: o‘zbek tilshunosligida morfema … DOCX 35 sahifa Bepul yuklash Telegram