qadimgi turkiy yozuvlar

DOC 30 pages 213.5 KB Free download

30 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 213.5 KB

File type DOC

Pages 30

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 30

1-mavzu. qadimgi turkiy yozuvlar reja: 1. turkiy-run yozuvi 2. turkiy-run yozuvining topilish tarixi, ildizlari 3. uyg‘ur yozuvi tayanch so‘zlar: o’rхun-enаsоy yozuvi (turk-run yozuvi), qаdimgi uyg’ur yozuvi, brахmiy yozuvi, so’g’d yozuvi, mоniy yozuvi, umumxalq tili, yozma adabiy tilning yuzaga kelish tarixi, yozma yodgorliklar — adabiy tilning ilk namunalari sifatida; qadimgi turkiy yozma adabiy til. adabiy til, turkiy qavmlar tili, xalqning yozuvi va san’ati, turkiy-run yozma yodgorliklar, skif tili, semantik guruh, “shoh skiflar” tili, amazonkalarning tili, turkiycha model, ming yillik, tuman kunlik yozuv, koyne, umumxalq tili, dialektal xususiyatlar, turkiy tillarning davrlashtirilishi, oltoy nazariyasi, qiyosiy-tarixiy tadqiqotlar, ideografik paradigma, ural-oltoy nazariyasi, skif tili so‘z yasalish modeli, ilk turkcha davr, to‘ba tili, yozuv tarixi; yozuv, fonetik yozuv, yozuv va imlo; qadimgi turkiy yozuvlar: ko‘k turk, uyg'ur, sug‘d, moniy, brahma, suryoniy, arab yozuvlari; turkiy yozma yodgorliklar; ko ‘k turk, uyg‘ur, arab yozuvidagi turkiy yodgorliklar qadimgi turkiy til davri barcha turkiy urug’ va qabilalarning umumiy tili sifatida …

2 / 30

ir eng qadimgi tilning bo’lganligi taxmin qilinadi. bu tilga xos umumiy leksik, fonetik va grammatik belgi-xususiyatlar esa hozirgi mo’g’ul, turkiy va tungus-manchjur tillarida saqlanib qolgan». mutaxassislarning fikricha, qadimiy davrlardan to milodiy v asrgacha bo’lgan muddat “eng qadimgi turkiy til” davri deb yuritiladi. adabiyotlarda bu davr oltoy davri va xun davri bosqichlariga ajratiladi. oltoy davrining xarakteri, bu davrda yashagan xalklar va ularning tili haqida aniq ma’lumotlar beruvchi tarixiy yodgorliklar yo’q. bu davr tilining ayrim xususiyatlari qadimgi o’lik tillarning eng qadimgi belgilari bilan hozirgi jonli tillarni tarixiy-qiyosiy usul asosida qiyoslab o’rganish orqali taxminiy ravishda aniqlanishi mumkin. tarixiy taraqqiyot jarayonida tillarning qo’shilishi, ajralib ketishi natijasida oltoy davrining oxirlarida bu tillar tabaqalanadi va ikkita katta til guruhlariga bo’linadi, ya’ni tungus-manchjur va turk-mo’g’ul tillar guruhlari ajralib chiqadi. o’z navbatida ijtimoiy-siyosiy munosabatlarning o’sishi, ajralib chiqishi, farqlanish jarayonining davom etishi asosida bu tillarning har qaysisi asta-sekin o’ziga xos leksik, fonetik va grammatik xususiyatlarga ega bo’lib boradi. buning …

3 / 30

i, ular umumiy belgilarini saqlagan holda, asta-sekin o’zlariga xos xususiyatlarni ham hosil qila boshlaydilar, natijada bu barcha turkiy tillarning ikki guruhga – sharqiy va g’arbiy turkiy tillarga bo’linishiga olib keladi. bu davrdagi turkiy tillarning xususiyatini ko’rsatuvchi tarixiy manbalar yo’q. v.v.bartolьd chuvash tili bo’yicha tadqiqotlariga asoslanib, xun davridagi til chuvash tili bilan umumiylikka ega bo’lgan, buni venger tilidagi turkiy unsurlarning chuvash unsurlari bilan o’xshashligi ham tasdiqlaydi, degan fikrni ilgari suradi. xun davrida turlicha turk, mo’g’ul, tungus-manchjur qabilalari tillarining o’zaro bir-biriga ta’sir qilishi, qo’shilishi, chatishib ketishi va qayta tashkil topishi jarayonida o’sha vaqtda markaziy va o’rta osiyoda hamda sharqiy evropada yashagan qadimgi eroniy, xitoy, sanskrit va slavyan qabilalari tillarining ishtiroki ham bo’lgan. xun davrida turkiy tillar ham ko’pgina urug’ va qabilalarning tillari sifatida mavjud edi va ularga xizmat qilar edi. bu davrda ularning r-l tillari (qadimgi avar, bulg’or va hozirgi chuvashlarning o’tmishdoshi) hamda z-sh tillariga (qadimgi o’g’uz, qirg’iz, qarluq va qipchoqlar) ajralishi …

4 / 30

oy qirg’oqlarigacha bo’lgan erlarni o’zlariga qaratib oladilar. harbiy va va siyosiy qudrati asta-sekin kuchayib borgan turk xoqonligi eftalitlar davlatini tor-mor qiladi, amudaryo va orolgacha bo’lgan joylarni, vi asrning 70-yillarida esa shimoliy xitoydagi chjou va tsi davlatlarini bosib oladi. xoqonlikning chegarasi amudaryodan hindistongacha cho’zilar edi. ammo qabilalar o’rtasidagi o’zaro urushlar hamda xitoyning kuchayib ketishi va bu urushlarga aralashuvi natijasida vi asrning 80-yillarida turk xoqonligi parchalanib, sharqiy turk xoqonligi va g’arbiy turk xoqonligiga bo’linib ketadi. sharqiy turk xoqonligi markaziy osiyoda o’z hokimiyatini o’rnatadi, vii asrning 2-choragida xitoyga qaram bo’lib qoladi. 681 yilda hoqon qutlug’ (ilterin) va uning maslahatchisi tonyuk mustaqillikni qo’lga kiritadilar. sharqiy turk hoqonligining keyingi kuchaygan davri 682-745 yillarga to’g’ri keladi. hoqon qopog’on (691-716 yillar) davrida turklar samarqandgacha borib etadilar. hoqon bilga vafoti (734 yil)dan keyin kuchaygan o’zaro urushlar natijasida sharqiy turk hoqonligi parchalanib ketadi, 745 yilda esa uyg’urlar tomonidan bosib olinadi. markazi ettisuv bo’lgan g’arbiy turk hoqonligi esa mustaqil davlat …

5 / 30

chi bosqichiga, ya’ni qadimgi turkiy davrdagi turkiy urug’ va qabilalar, ularning tillariga oid juda ko’p yozma manbalar, tarixiy yodgorliklar mavjud. jumladan, turk hoqonligi tarkibiga kirgan turkiy urug’lar va ularning tillari o’rxun-enasoy yodgorliklari orqali aniqlangan. o’rxun-enasoy yodgorliklarining ko’pchiligi rus olimlari tomonidan topilgan. bular orasida, ayniqsa, sibirlik o’lkashunos n.m.yadrintsev tomonidan 1889 yilda mo’g’ulistonda o’rxun daryosi bo’ylaridan topgan yodgorliklar katta ahamiyatga ega. xuddi shunday yodgorliklarning kattagina bir qismi enasoy daryosining yuqori qismidan va qirg’izistondagi talas vodiysidan, shuningdek, baykal ko’li atroflari, lena daryosi sohillaridan ham topilgan. o’rxun-enasoy yodgorliklari, asosan, toshlarga o’yib bitilgan yozuvlardan, idish, tangalar kabi buyumlarda va qog’ozlarga yozilgan bitiklardan iborat bo’lib, bir qancha vaqtlar olimlar uchun o’qilishi jumboq bo’lib qoladi. shunga ko’ra, u qadimgi skandinav-german tillariga oid run, runiy (runa-sirli, yashirin demakdir) yozuvi nomi bilan ham yuritiladi. faqat xix asrning 90-yillarida bu yozuvni dastlab daniyalik olim v.tomsen va rus turkshunosi v.v.radlov o’qiydilar. ular bu yodgorliklarning til xususiyatlari turkiy xalqlarga tegishli ekanligini aniqlab …

Want to read more?

Download all 30 pages for free via Telegram.

Download full file

About "qadimgi turkiy yozuvlar"

1-mavzu. qadimgi turkiy yozuvlar reja: 1. turkiy-run yozuvi 2. turkiy-run yozuvining topilish tarixi, ildizlari 3. uyg‘ur yozuvi tayanch so‘zlar: o’rхun-enаsоy yozuvi (turk-run yozuvi), qаdimgi uyg’ur yozuvi, brахmiy yozuvi, so’g’d yozuvi, mоniy yozuvi, umumxalq tili, yozma adabiy tilning yuzaga kelish tarixi, yozma yodgorliklar — adabiy tilning ilk namunalari sifatida; qadimgi turkiy yozma adabiy til. adabiy til, turkiy qavmlar tili, xalqning yozuvi va san’ati, turkiy-run yozma yodgorliklar, skif tili, semantik guruh, “shoh skiflar” tili, amazonkalarning tili, turkiycha model, ming yillik, tuman kunlik yozuv, koyne, umumxalq tili, dialektal xususiyatlar, turkiy tillarning davrlashtirilishi, oltoy nazariyasi, qiyosiy-tarixiy tadqiqotlar, ideografik paradigma, ural-oltoy nazariyasi, skif ti...

This file contains 30 pages in DOC format (213.5 KB). To download "qadimgi turkiy yozuvlar", click the Telegram button on the left.

Tags: qadimgi turkiy yozuvlar DOC 30 pages Free download Telegram