turkiy yozuvlar

DOCX 11 pages 36.4 KB Free download

11 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 36.4 KB

File type DOCX

Pages 11

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 11

turkiy yozuvlar. qadimgi turkiy yodgorliklar va ularning o‘rganilishi reja: 1. qadimgi turkiy yozuvlar. 1. zamonaviy turkiy yozuvlar. 1. qadimgi run obidalari. 1. qadimgi uyg’ur obidalari. 1. xorazm obidalari. 1. shumer tili va yodgorliklari xususidagi munozaralar. asosiy tushunchalar: yozuv, fonografik yozuv, oromiy yozuvi, sug’d yozuvi, xorazmiy yozuvi, urxun-enasoy yozuvi, run // runiy, uyg’ur yozuvi, arab yozuvi. o‘rta osiyo va qozog’iston hududida topilgan yozma yodgorliklar turkiy xalqlarning qadimdan o‘z madaniyati va adabiy tili hamda yozuviga ega bo‘lganligidan dalolat beradi. tarixiy va arxeologik manbalarning ko‘rsatishicha, o‘rta osiyo va qozog’istondagi turkiy xalqlar oromiy, sug’diy, xorazmiy, urxun-yenisey // urxun-enasoy, uyg’ur, arab yozuvlaridan foydalanganlar. qadimgi turkiy adabiy tilining yozma yodgorliklari, asosan, urxun-enasoy va uyg’ur yozuvi orqali bizgacha yetib kelgan. ularda turkiy xalqlarning tillariga xos fonetik, leksik va grammatik xususiyatlar kuzatiladi. sug’d yozuvi miloddan avvalgi iii-ii asrlarda oromiy yozuvi asosida shakllangan fonografik yozuv. bu yozuv ijtimoiy va madaniy hayotning barcha sohalarida keng qo‘llangan. ma’lumotlarga ko‘ra sug’d yozuvi …

2 / 11

siy maktublar, xo‘jalik va moliya hisoboti hamda huquqiy va diplomatik hujjatlar, nikoh guvohnomalari, ayg’oqchilik maktublari, diniy, axloqiy-falsafiy matnlarning parchalari bor. sug’d yozuvi konsonant yozuv bo‘lib, unda asosan undosh tovush-larni ifodalalovchi harflar bo‘lgani holda, unli tovushlar maxsus harflar bilan ifodalanmagan. mazkur yozuvda dastlab 22-23 ta harf bo‘lib, keyinchalik takomillashuv asosida harflar soni 17 taga kelib qolgan. u bir necha bosqichni o‘z boshidan kechirgan. uning ilk bosqichi yunon-baqtriya tangalariga taqlid qilib chiqarilgan sug’d tangalarida uchraydi. shuningdek, sug’d yozuvining namunalari afrosiyobdan topilgan milodiy eraning i-iii asrlarga tegishli sopol parchalarida va terrakota haykalchalarda ham uchraydi. sug’d konfederatsiyasining poytaxti vii asr o‘rtalaridan samarqandga ko‘chgandan keyin sug’d yozuvining tashqi shakli yanada takomillashib, uning ichki til tovush mazmuni aniq ifodalash tomon o‘sadi va muayyan imloviy me’yorlar vujudga keladi. sug’d tilidagi yozma yodgorliklar markaziy osiyo, qozog’iston, sharqiy turkiston, pokiston va mo‘g’ilistondan topilgan. sug’dda kumush tangalar zarb etilib, jahon bozoriga chiqqach, sug’d savdogarlarining ishi yurishib, sug’d savdo karvonlari sharqda …

3 / 11

topgan. dunxuan savdo faktoriyasi savdogarlari ona vatani samarqand bilan uzviy aloqada bo‘lib, samarqandga karvonlar orqali xatlar yuborib turishgan. ana shunday xatlardan 9 tasi egasiga yetib bormay, dunxuan pochta-bashnyasida qolib ketgan. u xatlar milodiy 313-317-yillarda yozilgan bo‘lib, ularni o‘tgan asrning boshlarida ingliz arxeologlari topib o‘rganganlar. sug’d tilida yozilgan bu xatlar tarixda “qadimgi sug’d maktublari” nomi bilan mashhurdir. ana shunday yodgorliklarning katta guruhi 1933-yilda hayrabod qishlog’i yaqinida mug’ qal’a qasri harobalaridan topilgan sug’d hujjatlaridir. mug’ qa’la sug’d arxivi deb yuritilgan bu yozma hujjatlar majmuasi viii asrning dastlabki o‘n yilligiga oid (712-722) 89 ta hujjat bo‘lib, ulardan 74 tasi sug’d tilida (shundan 29 tasi teriga, 22 tasi qog’ozga, 23 tasi yog’ochga) yozilgan edi. qolganlari arab tilida yozil-gan edi. davlat hujjatlarini sug’d podshosiga tobe panch (panjikent) hokimligi saroyidan mug’ qal’a qasriga borib qolishining boisi shun-daki, arablar bosqini davrida panjikent hokimi devashtich arab istilochi-lariga qarshi sug’d-choch-farg’ona-turk harbiy ittifoqini tuzish maq-sadida, u o‘lka va mamlakat boshliqlari …

4 / 11

2) kitobi nashr etilgan. urxun yozuvi turkshunoslikka va yozuv tarixiga oid asarlarda urxun-yenisey yozuvi, yenisey-urxun yozuvi, urxun-enasoy yozuvi, sibir yozuvi, ko‘proq turkiy run(a) yozuvi deb yuritiladi. yozuvlarning run// runa deb atalishini boisi ularning got (qadimgi german) yozuviga tashqi o‘xshashligidir. runa – sirli ma’nosini bildiradi. bu yozuv sharqda dulbarchin nomi bilan ham yuritilgan. qadimgi skandinav tilida runa so‘zi sirli degan ma’noni anglat-gan. keyinchalik mutaxassislar yevropa va osiyoning turli qismlarida – skandinaviyadan tortib to belgradgacha bo‘lgan hududda hamda sibir, mo‘g’uliston, sharqiy turkiston va o‘rta osiyoda topilgan “sirli” bitik-larni ham shu nom bilan atay boshladilar. bartold ta’biri bilan aytganda, urxun-enasoy yozuvi “eng dastlabki va eng mukammal turkiy yozuv”. rus olimi y.d. polivanov 1929-yil bir necha turkiy runiy belgilar-ning kelib chiqishi haqida qisqa bir maqola chop etdi. uning qarashicha, turkiy alifbo turkiylar muhitida paydo bo‘lgan, shuning uchun ham turkiy til grammatik qurilishini va singarmonizm qonuniyatini o‘zida to‘liq ifodalaydi. shuningdek, oromiy, sug’d va pahlaviy yozuvlarining …

5 / 11

i ajratish uchun ayirgich (:) belgisi qo‘llangan. 3. bir harfning bir necha shakllari bor. masalan, a harfining ikki, at harfining oltita shakli bor. 4. a harfi so‘z boshida va o‘rtasida ko‘pincha yozilmaydi. 5. qo‘shimchalarning boshi va o‘rtasidagi unlilar ko‘pincha yozil-maydi. 6. urxun yozuvida b, t, d, s, n, r, l, y tovushlarining qalin va ingichka variantlari mavjud. 7. urxun yozuvini hozirgi o‘zbek yozuvlari bilan qiyoslaganimizda, qadimgi turkiy tilda v, f, h, x, j tovushlari bo‘lmaganini kuzatishimiz mumkin. urxun-enasoy yozuvining qaysi yozuv asosida shakllanganligi haqida quyidagi qarashlar mavjud: 1. v. tomson urxun-enasoy yozuvlaridagi ayrim harflarni semit pahlaviy alifbosidagi harflarga o‘xshashligini, keyinroq mazkur yozuvdagi 38 belgidan 23 tasi oromiy alifbosiga o‘xshashligini aniqlagan. shu asosda v. tomsondan keyin jerard kloson va boshqa ba’zi bir turkolog olimlar ham oromiy alifbosi bir necha belgilar bilan to‘ldirilgan va turkiy tilning fonetik qonuniyatlariga moslashtirilgan, qayta ishlangan; 1. 1911-yilda r. goto, a. kouli oromiy alifbosidan kelib chiqqan sug’d …

Want to read more?

Download all 11 pages for free via Telegram.

Download full file

About "turkiy yozuvlar"

turkiy yozuvlar. qadimgi turkiy yodgorliklar va ularning o‘rganilishi reja: 1. qadimgi turkiy yozuvlar. 1. zamonaviy turkiy yozuvlar. 1. qadimgi run obidalari. 1. qadimgi uyg’ur obidalari. 1. xorazm obidalari. 1. shumer tili va yodgorliklari xususidagi munozaralar. asosiy tushunchalar: yozuv, fonografik yozuv, oromiy yozuvi, sug’d yozuvi, xorazmiy yozuvi, urxun-enasoy yozuvi, run // runiy, uyg’ur yozuvi, arab yozuvi. o‘rta osiyo va qozog’iston hududida topilgan yozma yodgorliklar turkiy xalqlarning qadimdan o‘z madaniyati va adabiy tili hamda yozuviga ega bo‘lganligidan dalolat beradi. tarixiy va arxeologik manbalarning ko‘rsatishicha, o‘rta osiyo va qozog’istondagi turkiy xalqlar oromiy, sug’diy, xorazmiy, urxun-yenisey // urxun-enasoy, uyg’ur, arab yozuvlaridan foydalanganlar. qadimgi tu...

This file contains 11 pages in DOCX format (36.4 KB). To download "turkiy yozuvlar", click the Telegram button on the left.

Tags: turkiy yozuvlar DOCX 11 pages Free download Telegram