qadimgi turkiy yodgorliklar

DOC 92,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1662581707.doc mavzu: qadimgi turkiy yodgorliklar www.arxiv.uz qadimgi turkiy yodgorliklar reja: 1. qadimgi turkiy yodgorliklar haqida 2. “avesto” adabiy yodgorlik sifatida 3. o`rxun enasoy obidalari 4. kultegin, bilga xoqon bitiklari haqida 5. o`rxun enasoy yodgorliklarining ahamiyati 6. xulosa 7. manbalar qadimgi turkiy yodgorliklar haqida xix asrning birinchi choragidan boshlab sibir na mо‘g`uliston hududlarida topilgan "sirli" yozuvlar haqida ma’lumotlar uchraydi. lekin bu yozuvlar ancha paytgacha о‘qilmay, «sirli» bо‘lib qolaverdi. 1889 yili fin olimlari enasoy bо‘yidan topilgan yodgorliklar atlasini tuzdilar. chunki fin olimlari bu yozuvlar ular о‘qilganga qadar fin xalqi о‘tmishita taalluqli deb hisobladilar. bu matnlarni birinchi bо‘lib 1893 yili daniyalik olim vilgelm tomsei о‘qib chikdi. uning kashfiyotiga suyangan holda rus olimi v.v.radlov о‘qib chiqish sharafiga muyassar bо‘ldi. bular turk hoqonliklari davrida xonlar, sarkardalar qabri ustiga turkiy tilda bitilgan yodgorliklar edi. о‘rxun-enasoy yodgorliklari ichida eng mashhurlari: kultegin, tо‘nyuquq, bilga qoqon, moyun choru kabi xon va sarkardalar sharafiga bitilgan yodgorliklardir. bu yodgorliklar toshlarga о‘yib …

undoshlar qattiq va yumshoq variantlarga ega bo`lgan, shuning uchun yumshoq undosh uchun alohida belgi, qattiq undosh uchun alohida belgi qo`llangan. bing (ming) ben (men) yumshoq va qattiq variantlarga ega bo`lmagan undoshlar uchun, asosan bitta belgi ishlatilgan: -sh, -p, -ng, -m o`rxun-enasoy yozuvida ketma-ket kelgan undoshini bitta xarf orqali ifodalash hollari ham mavjud., - ltt, -im, -ich avesto adabiy yodgorlik sifatida „avesto". „avesto" zardushtiylik dinining kitobi nomidir. zardushtiylik yurtimizda bundan 3000 yilcha oldin tarqalgan. „avesto" kitobi esa, bundan 2100 yiimuqaddam xorazmda dunyoga kelgan. xorazmlik buyuk beruniyning xabar berishicha, ushbu kitobning 12,ming qoramol terisiga tilla suyi bilan bitilgan bir nusxasi eronjshohlaridan doro xazinasida bo'lgan, iskandar (aleksandr makedonskiy) o'z yurishlarida uni qo'lga kiritib, yunonistonga yuboradi. naql qilishlaricha, kitob 21 qism (“nask”)dan iborat bo'lgan ekan, biroq ulaming ko'pchiligi jang-u jadallarda, xususan, dastlab iskandar, so'ng arablar istilosi davrida yo'qolib ketgan. bizgacha saqlanib qolgan qismi unchalik ko'p emas. iskandar buyrug'i bilan yunonistonga yuborilgan „avesto" nusxasi sinchiklab …

ambar"ga aylantirildi. shu sababli zaratushtra ta'limoti chiqishda zardushtiylik, botishda esa zaroastrizm deb nomlanib keladi. zardusht — tarixiy shaxs. u haqda beruniy, tabariy kabi olimlar ma'lumot beradilar. bu ma'lumotlarga qaraganda, u miloddan oldingi 569-yilda bahor faslida. xorazmda tug'ilgan, manuchehrning o'n to`rtinchi avloddir. asardagi asosiy timsollar hurmuz va axrimandir. hurmuzning toia nomi axuramazda, axrimjinjung-ikkinchi nomi angiramanyudir. hurmuz – ezgulik timsoli, axriman – yovuzlik ramzidir. hurmuz yorug`lik orqali, axriman qorong`ulik vositasida ifodalanadi. bu aslida dunyoni harakatga solib turgan ikki kuch shayton va rahmon orasidagi adabiy kurashdir. zardushtiylik aqidasiga ko'ra, dastlab dunyo nurdangina iborat ekan. yo'qlikdan borliqqa birinchi qadamni qo'ygan zotning oti zirvon bo'ladi. u nur olamiga 9999 yil iltijo etib, farzand so'raydi. iltijosi qabul bo’lavermaydi. shubhaga tushadi: balki bu dunyo yolg'ondir?! qarangki, xuddi shu shubhadan yovuzlik timsoli axriman homila bo'ladi. ishonch va haqiqatdan esa hurmuz dunyoga kelmoqda edi. zirvon tug'ilajak birincjyfajzandini olam hukmdori bo'lajagini va'da etadi. bundan xabar topgan axriman hurmuzdan oldinroq dunyoga …

agi shafqatsiz kurash avj oladi. nihoyat, ezgulik va yorug`lik kuchlari yengadilar. hurmuz tantana qiladi. inson ruhini yaratib, unga zardushtni madadkor qilib tayinlaydi. naql qilinishicha, bu voqealarning hammasi dunyoda inson zoti bino bo'lishidan oldin yuz bergan. aytish mumkinki, „avesto" adabiy manba, badiiy asar hamdir. asarning katta qismi she'riy yo'lda, sakkiz bo'g'inli hijo vaznida, biroq qofiyalar satr so'ngida emas, ko'pincha misra o'rtasida, hatto boshida keladi. tili shirali, ta'sirchan. kitobda kayumars, yima, gershasp, arjasp va boshqalar haqidagi miflar, afsonalar ham o'rin olgan va bularning barchasi ezgu fikr, ezgu so'z va ezgu amalni ulug'lashga xizmat etadi. bejiz emaski, asarning 2700 yilligi munosabati bilan xorazm viloyati markazi urganch shahrida tiklangan obida peshlavhasiga „ezgu o'y, ezgu so'z, ezgu amal" so'zlari o'yib yozilgan edi. o`rxun-enasoy obidalari enisey daryosi havzasidagi rus yozuvi yodgorliklari xviii asrning boshlaridayoq rus xizmatchisi remezov xabari va so`ngra shved ofiseri iogani stralenberg va olim messershmidt asarlaridagi ma'lumotlar orqali ilm-fanga ma'lum bo'lgan edi. biroq uzoq …

birga ayrim tekstlar xitoycha belgilar bilan xitoy tilida ham yozilgan edi. bu hoi yodgorliklarning «siri»ni topishga xiyla yordam berdi. 1980 yilda fin-ugor ilmiy jamiyati o`rxo’n daryosiga arxeologik ekspedisiya uyushtirdi. 1981 yilda esa rossiya fanlar akademiyasi v.v.radlov boshchiligida o`rxo'nga katta ekspedisiya yubordi. 1982 yilda bu ikki ekspedisiyaning ish natijalari ikkita atlas holida nashr qilindi. atlaslarda noma'lum yozuv yodgorliklarining surati, ular topilgan joylarning plani, xaritasi va boshqalar ko'rsatildi. yodgorliklarni birinchi bolib daniya olimi vilgelm tomsen o'qishga muvaffaq bo'ldi. u bu yodgorliklarni o'qishda turli alfavitlarga tayanmadi, aksincha, dastavval harflarning o'zaro nisbati va o'xshashliklarini aniqlashga kirishdi. u bu yodgorliklarda bir- biriga monand harflar turkumi va bir- biriga monand bo'lmagan harflar turkumi borligini aniqladit, bu ikkala turkumdagi harflar oldingi va keyingi qator harflari bo'lsa kerak , bu xususiyat esa turkiy tillarga xos degan taxminga keldi. uning taxmini to'g’ri chiqdi. u dastlab «tangi», «turk» degan so’zlarni o'qib olishga erishdi va 1893 yilning 25 noyabrida deyarli barcha …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "qadimgi turkiy yodgorliklar"

1662581707.doc mavzu: qadimgi turkiy yodgorliklar www.arxiv.uz qadimgi turkiy yodgorliklar reja: 1. qadimgi turkiy yodgorliklar haqida 2. “avesto” adabiy yodgorlik sifatida 3. o`rxun enasoy obidalari 4. kultegin, bilga xoqon bitiklari haqida 5. o`rxun enasoy yodgorliklarining ahamiyati 6. xulosa 7. manbalar qadimgi turkiy yodgorliklar haqida xix asrning birinchi choragidan boshlab sibir na mо‘g`uliston hududlarida topilgan "sirli" yozuvlar haqida ma’lumotlar uchraydi. lekin bu yozuvlar ancha paytgacha о‘qilmay, «sirli» bо‘lib qolaverdi. 1889 yili fin olimlari enasoy bо‘yidan topilgan yodgorliklar atlasini tuzdilar. chunki fin olimlari bu yozuvlar ular о‘qilganga qadar fin xalqi о‘tmishita taalluqli deb hisobladilar. bu matnlarni birinchi bо‘lib 1893 yili daniyalik olim vilgelm tomsei о‘qib...

Формат DOC, 92,5 КБ. Чтобы скачать "qadimgi turkiy yodgorliklar", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: qadimgi turkiy yodgorliklar DOC Бесплатная загрузка Telegram