qadimgi turkiy tilning fonetikasi

DOC 83,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405746327_56444.doc qadimgi turkiy tilning fonetikasi qadimgi turkiy tilning fonetikasi reja: 1. qadimga turkiy tilning fonetik xususiyatlari. unli va undoshlar. 2. singarmonizm. tanglay uyg’unligi. lab uyg’unligi. tayanch tushunchalar. palatal attraksiya(tanglay uyg’unligi) - so’zdagi tovushlarning bir-biriga va qo’shimchalarning o’zakka qatorda va qalin-ingichkalikda moslashuvi. labial attrakiya(lab uyg’unligi) - birinchi bo’g’indagi unliga keyingi bo’g’indagi unlining yoki o’zakdagi unliga qo’shimchadagi unlining lablaning jihatidan moslashishi. yozma yodgorliklarni o’rganing har qaysi turkiy tilning tarixiy fonetikasini yoritish uchun ham zarur. turkiy tillar fonetikasiga oid mavjud ilmiy ishlar, turkiy tillarga oid yozma yodgorliklar tilining fonetikasini yoritishda muhim rol o’ynaydi. turkiy tillarning tarixiy fonetikasini o’rganingda, avvalo, birlamchi cho’ziq unlilarning grafik na fonologik xususiyatlarini o’rganing kerak u n l i lar. qadimgi turkiy tilda sakkizta unli fonema bo’lib, ular bir-biridan qatori, tor kengligi, lablaning-lablanmasligiga ko’ra farq qiladi. bulardln - a, ы, o, u orqa qator a e, i, b, u old qator ushtilaridir. keng uililar - a, e, o, o; tor …

langan. qadimgi turkiy tillardagi > unlisi esa hozir torayib, ko’pgina turkiy tillarda, jumladan o’zbek tilida birinchi bo’g’inda > ga aylangan. misollar: adag’ (oyoq) qagan (xoqon) anda (unda) ara (ora) qara (qora) at (ot) et {et, gosht) ab (ov) eb (uy) ar (alda) er (er) ash (osh) esh (esh) san (son) sen (sen) ы unlisi lablanmagan, tor va orqa qator; i ham lablanmagan, tor, lekin old qator unlidir. bu ikki unli fonema hozirgi o’zbek adabiy tilida va singarmonizmsiz lahja va shevalarda ы ning oldinga siljishi natijasida konvergensiyaga uchragan, ya’ni bir qism;| (i) ga aylangan. ammo o’zbek tilining singarmonizmli lahja va shevalarida hamda boshqa turkiy tillarda o’z holicha saqlangan.qadimgi (turkiy tilda ham orqa qator ы bilan old qator i ikki mustaqil fonemadir. yig (yaxshi) yыg (yig’) gik- (tik-) tыk (tiq-) yil (el) yыl (yil) o unlisi lablangan, keng va orqa qator; b ham lablangan, keng, old qator unlidir. qadimgi turkiy tilda orqa …

arangsizligi bilan farq qiladi. bu undosh xamma pozitsiyalarda uchraydi: purum (rum), apa tarqan (unvon), tep (deb). v undoshi, yuqorida aytilganideq faqat uyg’ur yodnomalarida bor. v faqat so’z o’rtasi va oxirida o’rxun yodnomalaridagi b o’rnida uchraydi: sav (nutk), sevinch (sevinch). s til oldi-tish, sirg’aluvchi, jarangsiz undosh fonema bo’lib, qalin (velyar) va ingichka (palatal) variantlariga ega. 3 undoshi s dan faqat jarangliligi bilan farq qiladi. t undoshi s dan faqat portlovchililigi bilan farq qiladi. d undoshi 3 dan faqat portlovchililigi bilan farq qilib, so’z o’rtasi va oxirida uchraydi. bodun (xalq) od (zamon). n undoshi d dan sonorligi bilan va nazalligi bilan farqlanadi. demak bu tovush til oldi portlovchi, sonor, nazal, undosh bo’lib, so’z boshida kamroq va boshqa pozitsiyalarda ko’proq uchraydi. neng (narsa), ana (ona), ben (men). l undoshi n dan yon tovushligi va burnaki emasligi bilan farq qiladi. yon yoki lateral undosh deb o’pkadan chiqqan havoning tilning bir yoki ikki yonidan o’tishi …

’g’iz undosh h yo’q. singarmonizm. singarmonizm deb so’zdagi tovushlarning bir-biriga hamda o’zakka qo’shimchalarning talaffuz jihatdan uyg’unlashishiga aytiladi. qadimgi turkiy tilda singarmonizmning ikki qonuni mavjudligi aniq: 1) tanglay uyg’unligi yoki palatal attraksiya; 2) lab uyg’unligi yoki labial attraksiya tanglay uyg’unligi - so’zdagi tovushlarning bir-biriga va qo’shimchalarning o’zakka qatorda va qalin-ingichkalikda moslashuvidir: qag’anqa ( hoqonga) kimke (kimga) ilgeru (oldinga) og’o’zg’aru (o’g’uzga) barig’ (borish) bilig (bilim) lab uyg’unligi - biriichi bo’g’indagi unliga keyingi bo’g’indagi unlining yoki o’zakdagi unliga qo’shimchadagi unlining lablanish jihatdan moslashuvidir. ishig (ishni) kuchug (kuchni) inim (ukam) kozum (ko’zim) elemiz (davlatimiz) sumuz (lashkarimiz) qadimgi turkiy tilda nutqning tovushdan boshqa fonetik bo’laklari, urg’u va intonatsiya hozirgi turkiy tillarnikidek o’zgacha bo’lganligini ko’rsatuvchi dalillar yo’q. singarmonizm hodisasi xozirgi bir guruh turkiy tillarda to’la aks etgan bo’lsada, hozirgi bir guruh turkiy tillarda kuchsizroq xususiyatga ega. turkiy tillarda singarmonizm qonuni mavjudligiii birinchi bo’lib xi asrdayoq m.qoshg’ariy tasdiqlagan. u turkiy so’zlarning o’zak harakteriga qarab qattiq o’zakli so’zlarga …

r mavjud. shuningdek , turkiy tillarda urg’uning tarixan qaysi turlari qo’llanilishi masalalari ham to’la aniklanmagan. shunga ko’ra, turkolog olimlar tomonidan turkiy so’zlarning qaysi pozitsiyasiga qanday urg’u tushganligi haqida turlicha fikrlar aytilgan. radlov, boduen, de kurtene korsh singari turkologlar turkiy tillarda urg’u so’zlarning bosh bo’g’iniga tushganligini ta’kidlashsa, sevortyan, shcherbak baskakov kabi olimlar urg’uni so’zlarning oxirgi bo’g’iniga tushishini ta’kidlaydilar. adabnyotlar: 1r.abdurahmonov,a.rustamov.qadimgi turkiy til.t.:o’qituvchi.1982y 3-6 betlar 2.s.a.baskakov. vvedeniye v izucheniye tyurkyokix yazыkov. m-1962 str 113-117 3.s.b.malov. pamyatniki drevnetyurkskoy pismennosti m -l 1951str. 96-97 4. d.m.nasilov. izucheniye pamyatniki» drevne uyg’urskogo yazыka v otechestvennom vostokovedenii. tyurkologicheyokiy sbornik m 1970 str. 93 5. www.ziyonet.uz

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "qadimgi turkiy tilning fonetikasi"

1405746327_56444.doc qadimgi turkiy tilning fonetikasi qadimgi turkiy tilning fonetikasi reja: 1. qadimga turkiy tilning fonetik xususiyatlari. unli va undoshlar. 2. singarmonizm. tanglay uyg’unligi. lab uyg’unligi. tayanch tushunchalar. palatal attraksiya(tanglay uyg’unligi) - so’zdagi tovushlarning bir-biriga va qo’shimchalarning o’zakka qatorda va qalin-ingichkalikda moslashuvi. labial attrakiya(lab uyg’unligi) - birinchi bo’g’indagi unliga keyingi bo’g’indagi unlining yoki o’zakdagi unliga qo’shimchadagi unlining lablaning jihatidan moslashishi. yozma yodgorliklarni o’rganing har qaysi turkiy tilning tarixiy fonetikasini yoritish uchun ham zarur. turkiy tillar fonetikasiga oid mavjud ilmiy ishlar, turkiy tillarga oid yozma yodgorliklar tilining fonetikasini yoritishda muhim rol o’ynayd...

Формат DOC, 83,0 КБ. Чтобы скачать "qadimgi turkiy tilning fonetikasi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: qadimgi turkiy tilning fonetika… DOC Бесплатная загрузка Telegram