o‘zbek shevalarida fonetik tadqiqotlar

DOCX 25 стр. 53,7 КБ Бесплатная загрузка

25 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 53,7 КБ

Тип файла DOCX

Страницы 25

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 25

kurs ishi mavzu: o‘zbek shevalarida fonetik tadqiqotlar reja: 1. unli va undosh fonemalar 2. fonetik hodisalar 3. o‘zbek shevalarining fonetikasi 4. xulosa 5. foydalanilgan adabiyotlar bugungi kundagi o‘zbek tilining dolzarb muammolaridan biri ham o‘zlashma so‘zlarni o‘zlashgandek emas balki tilimizda mavjud so‘zlarga almashtirib iste’molga kiritishdir. har bir o‘zlashma so‘zni xalq qabul qilmasdan ilgari uning o‘zbekcha muqobilini topib joriy qilish tilimizning rivoji hamda sofligini saqlashga yordam beradi. bunda bilamizki, dialektning ham o‘rni beqiyosdir. o‘zlashma so‘zlar o‘rnida qo‘llamoqchi bo‘lgan so‘zlarni mahalliy dialektlardan olinsa: birinchidan – xalqning qabul qilishi osonroq bo‘ladi; ikkinchidan – tilning sofligi saqlanib qoladi; uchinchidan – dialektlarning rivojlanishini ko‘rishimiz mumkin. hayotiy ozuqa olib turadigan asosi bo‘lmasa, har qanday adabiy til vaqt o‘tishi bilan o‘lik tilga aylanadi. shuning uchun ham shevalar har qanday adabiy tilning asosiy hamda rivojlanish poydevoridir. bugungi kun nuqtayi nazaridan dialektlarimizning fonetikasi, leksikasi, so‘z yasalishi, sintaksisini chuqur o‘rganish, ilmiy nazariy qarashlarni takomillashtirish, ilmiy amaliy jihatlarini tadqiq etish lozim bo‘lmoqda. …

2 / 25

bor. fonematik transkripsiya tildagi fonemalarning talaffuz normalarini belgilaydi hamda yuqorida ta’kidlanganidek, bunday transkripsiya xorijiy tillarni va til tarixini o‘rganishga joriy etiladi. fonetik transkripsiya esa nutqdagi fonemaning variatsiyasi bo‘lgan konkret nutq tovushlarini yozib olishda qo‘llaniladi. bu transkripsiyadanshevalarni o‘rganishda foydalaniladi. translatsiya tushunchasi ham bor. u bir yozuvdagi matnning ikkinchi yozuvga kompyuter dasturi vositasida o‘girilishini bildiradi. transkripsiya uchun, odatda, har bir tilda amalda bo‘lgan yozuv asos qilib olinadi, lekin joriyda bo‘lgan yozuvdagi harflar transkripsiya tizimi uchun yetarli bo‘lavermaydi. shu jumladan, joriy o‘zbek alifbosidagi harflar ham o‘zbek shevalarini yozib olishda uning turli fonetik xususiyatlarini ko‘rsatish uchun yetarli emas, shu tufayli ham mavjud harflarga qo‘shimcha belgilar qo‘yiladi, ba’zan esaboshqa yozuv tizimidan harf qabul qilinadi. demak, sheva materiallarini yozib olish chog‘ida har bir dialektolog ijodiy yondashish imkoniyatiga ega bo‘ladi. yangi o‘zbek transkripsiyasi. bunda ko‘p yillardan beri turkologiyadaqo‘llanib kelinayotgan transkripsiya tizimiga asoslanildi. bundan buyon dialektologiya bo‘yicha tadqiqot olib boruvchilarga lotin alifbosi asosidagi quyidagi transkripsiya tizimidan foydalanish tavsiya …

3 / 25

qisman lablangan unlini ifoda qiladi. shahar va shahar tipidagi shevalarda keng qo‘llanadi: āl, āš, bāl; e (e) – old qator, o‘rta-keng, lablanmagan unlini ifoda qiladi, barcha o‘zbek shevalarida mavjud: el. bel, jel, kel; i (i) – indifferent, shahar shevalarida tarixan i: va ï: unlilarining birlashishi (konvergensiyasi) natijasida hosil bo‘lgan tovushni ifoda qiladi, old qator, yuqoritor, lablanmagan unli. singarmonizmli shevalarda i: unlisining nisbatan qisqa talaffuz qilinadigan variatsiyasini bildiradi: : keldi, jetti, bir;shahar shevalarida barcha bo‘g‘inlarda kela oladi: kirgin, bārdi; ї (ї) – ї: unlisining qisqa talaffuz qilinadigan variatsiyasi, orqa qator, yuqoritor, lablanmagan unlini ifoda qiladi, faqat singarmonizmli shevalarda qo‘llanadi: bardї, tїγїn, bїqїn. i va ї unlilari singarmonizmli shevalarda qisqa tovushni ifodalaydi (bil, qїl), shahar shevalarida i unlisi indifferent tovushni ifodalaydi; i: (i:) - old qator, yuqori-tor, lablanmagan unlini ifoda qiladi, cho‘ziqroq talaffuz qilinadi. barcha o‘zbek shevalarida mavjud: i:š, ti:l (buxoro). bi:l (farg‘ona). ko‘pincha unga ikki nuqta ham qo‘yiladi; ï: (ї:) - …

4 / 25

mli o‘zbek shevalari va buxoro, navoiy, samarqand shahar shevalarida qo‘llanadi; є – ko‘proq namangan shahar shevasida qayd qilinadi. old qator, o‘rta-keng, lablanmagan: nєmє (nima). qєnєqє (qanaqa). iqon, qarnoq, ayrim xorazm shevalarida ham qayd qilinadi. cho‘ziq unlilar uchun ikki nuqta qo‘yiladi. an’anadagi o‘zbek transkripsiyasi. hozirgacha olib borilgan dialektologik tadqiqotlar rus grafikasi asosidagi transkripsiyada amalga oshirilgan. ular qiyidagilar: a(a) – umumturkiy, orqa qator, quyi-keng, lablanmagan unlini ifoda qiladi. singarmonizmni saqlagan o‘zbek shevalari uchun xarakterlidir. masalan, qipchoqshevalarida: ana, ata, bala; ǝ(ǝ) – aksariyat turkiy tillarda qo‘llanadi va old qator, quyi-keng, lablanmagan unlini ifoda qiladi: ǝkǝ, ǝnǝ, yǝshǝ. bu unli barcha o‘zbek shevalaridaqo‘llanadi; ↄ(ↄ) – orqa qator, quyi-keng, qisman lablangan unlini ifoda qiladi. shahar vashahar tipidagi shevalarda keng qo‘llanadi: ↄl, ↄsh, bↄl; e(e) – old qator, o‘rta-keng, lablanmagan unlini ifoda qiladi, barcha o‘zbek shevalarida mavjud: el, bel, yel, kel; i(i) – old qator, yuqori-tor, lablanmagan unlini ifoda qiladi, cho‘ziqroq talaffuz qilinadi. barcha o‘zbek shevalarida …

5 / 25

singarmonizmli shevalarda qo‘llanadi: bard, tg'n, bqn; u(u) – orqa qator, yuqori-tor, lablangan unlini ifoda qiladi, barcha o‘zbek shevalariga xos: bu, ul, un; ү(ү) – old qator, yuqori-tor, lablangan unlini ifoda qiladi, singarmonizmli shevalarda va singarmonizmni yo‘qotgan buxoro, navoiy, samarqand shahar shevalarida qo‘llanadi: kүl, bүgүn, tүn; o(o) – orqa qator, o‘rta-keng, lablangan unlini ifoda qiladi. barcha o‘zbek shevalarida talaffuzda bor: ot (adabiy orf. o‘t), qol (adabiy orf. qo‘l), oq (adabiy orf. o‘q), toq (adabiy orf. to‘q); ө(ө) – old qator, o‘rta-keng, lablangan unlini ifoda qiladi: bөl (bo‘lmoq –ajratmoq), kөl, hөnǝr (hunar). singarmonizmli o‘zbek shevalari va buxoro, navoiy, samarqand shahar shevalarida qo‘llanadi; є(є) – unlisi ä va e unlilari o‘rtasida talaffuz qilinadi, old qator, o‘rta-keng, lablanmagan: kє(l) (iqon), gєl (xorazm). bu ma’lumot ko‘rsatilgan shevalarda o‘z kuchini yo‘qotmoqda, faqat namangan shahar shevasida saqlanib qolmoqda: nєmє(nima), qєnєqє (qanaqa), hєlmǝxↄn єttǝmǝn kemєd' (halimaxon erta bilan kelmadi). undosh tovushlarda qo‘llaniladigan transkripsion belgilar.undosh tovushlarni ifodalashda fanda kirill …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 25 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "o‘zbek shevalarida fonetik tadqiqotlar"

kurs ishi mavzu: o‘zbek shevalarida fonetik tadqiqotlar reja: 1. unli va undosh fonemalar 2. fonetik hodisalar 3. o‘zbek shevalarining fonetikasi 4. xulosa 5. foydalanilgan adabiyotlar bugungi kundagi o‘zbek tilining dolzarb muammolaridan biri ham o‘zlashma so‘zlarni o‘zlashgandek emas balki tilimizda mavjud so‘zlarga almashtirib iste’molga kiritishdir. har bir o‘zlashma so‘zni xalq qabul qilmasdan ilgari uning o‘zbekcha muqobilini topib joriy qilish tilimizning rivoji hamda sofligini saqlashga yordam beradi. bunda bilamizki, dialektning ham o‘rni beqiyosdir. o‘zlashma so‘zlar o‘rnida qo‘llamoqchi bo‘lgan so‘zlarni mahalliy dialektlardan olinsa: birinchidan – xalqning qabul qilishi osonroq bo‘ladi; ikkinchidan – tilning sofligi saqlanib qoladi; uchinchidan – dialektlarning rivojlanishini k...

Этот файл содержит 25 стр. в формате DOCX (53,7 КБ). Чтобы скачать "o‘zbek shevalarida fonetik tadqiqotlar", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: o‘zbek shevalarida fonetik tadq… DOCX 25 стр. Бесплатная загрузка Telegram