шарқ мутафаккирларининг сўзнинг ижтимоий хосланиши ҳақидаги қарашлари

DOC 69,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1452186523_63310.doc шарқ мутафаккирларининг сўзнингижтимоий хосланиши ҳақидаги қарашлари таянч сўз ва иборалар: сўз, оғзаки ва ёзма ахборот, сўз матн таркибида ўчмас машъал сифатида, нутқ ва нотиқлик санъати, сўз нури тошни шуълага чулғовчи бир шам, войизлик санъати ва сўз қудрати, кайковус нутқ одоби ҳақида, “қобуснома”, абдураззоқ самарқандий сўз ва унинг қудрати ҳақида, алишер навоий талқинида сўз. 1. кайковус ва “қобуснома” асарида нутқ одоби муаммолари. ҳозирги вақтда нутқ одоби деб юритилаётган нуқтаи назарлар жуда қадимда яшаб ўтган аждодларимизнинг тафаккури меваси саналади. ўтмиш ёзма обидаларининг баъзиларида нутқ ва нотиқликнинг талаблари анча кенг акс эттирилганлигини кўрамиз. бу жиҳатдан кайковуснинг «қобуснома» асарида айтилган мулоҳазалар катта аҳамиятга эгадир. кайковус ҳаётда тўғри сўзликни олқишлаб, ёлғон сўзни қоралайди. кишиларни ўринли ва оз сўзлашга, ўйлаб, мулоҳаза билан фикр юритишга даъват этади. мулойим сўз ва муомаланинг хосияти, аксинча, беҳуда, ёлғон, уят сўзлик, мақтанчоқлик, нутқий манманликнинг зарари ҳақида ҳозирги давр учун ҳам муҳим бўлган насиҳатлар беради. аммо кайковуснинг нутқ, нотиқлик, нутқ одоби …

надиган мазмунни тўртга бўлиб, уларнинг хусусиятларини қуйидагича кўрсатиб беради: «эй фарзанд, халойиқ уч турли бўлади: халойиқнинг бири шуки, билади, билганини ҳам билади, бундай киши олимдир, унга тобе бўлиш лозим, бири шуки, билади, билганини билмайди; у уйқудадур, уни бедор қилмоқ керак, бири шундайки, билмайди, билганини ҳам билмайди. у жоҳилдир, ундан қочиш керак. сўз тўрт навъ бўлади: биринчиси билишга, айтишга ҳожати йўқ сўзлар; иккинчиси билишга ва айтишга зарур бўлган сўзлар, учинчиси билишга зарурияти йўқ, аммо айтса бўладиган сўзлар; тўртинчиси билса бўладиган, аммо айтишга ҳожати йўқ сўзлар... бу тўрт сўзни баён қилдим. буларнинг яхшиси ҳам билиш, ҳам айтиш зарур бўлган сўздир» (98-бет). кайковус «қобуснома»да мана шу «ҳам билиш, ҳам айтиш зарур бўлган сўз» (нутқ) олдига қўйилувчи талабларни кўрсатиб беришга ҳаракат қилган эди. бу талабларни қисқача қуйидагича изоҳлаш мумкин: 1. сўз (нутқ) маъноли бўлмоғи керак. бу нотиқликнинг биринчи шартидир: «эй фарзанд, сўзнинг юз ва орқа томонини билгил, уларга риоя қилгил, сўзлаганингда маъноли гапир, бу …

ар, (бундай вақтда) уларнинг розилигига қараб сўзлагил, (шу билан сен ўша шароитдан) саломат қоласан» (40-бет). яна: «ҳар кишига гапирмоқчи бўлсанг, қарагилким, у сенинг сўзингга харидорми ёки йўқми. агар тингловчи сенинг сўзингга харидор бўлса, сўзингни айтгил (агар шу сўзингни харидор хоҳламаса), у сўзни қўйиб, эшитғувчига ёқадиган сўзни гапир, токи сенинг сўзингга харидор бўлсин» (40-бет). 4. сўз (нутқ)да мазмунни тўғри ифода қилишга интилиш керак. нутқ шароитга мос равишда бир хил изҳор қилинмоғи лозим: «агар сўзни ва илмни яхши билсанг ҳам ҳеч бир сўзни бузма, тўғри таърифла. сўзни бир хил гапир» (40-бет). 5. нуткда тил бойлигидан ўринли, мақсадга мувофиқ равишда фойдаланишга интилиш керак. бунда нутқ учун ушбу ҳолатда керакли бўлган сўз ва ибораларни танлай олиш муҳимдир: «... ҳар кишининг аҳволи ўз сўзи бетида яширинган бўлади. яъни бир сўзни бир иборат билан айтса бўлади, эшитган кишининг эса кўнгли паришон бўлади, шу сўзни бошқа бир иборат билан айтса, эшитган кишининг кўнгли баҳра олади» (38-бет). 6. …

талаб даражасида гапирилмоғи керак: «охирги мақсадни аниқ баён қилишга, нафис сўзлашга ҳаракат қил. жуда ҳам узун ва жуда ҳам қисқа сўзламагил ва бемаъни сўз демагил» (85-бет). 9. сўз (нутқ) нафис, кўркам, гўзал бўлмоғи керак. у таъсирчан бўлиб, кишиларда ҳавас, рағбат уйғотиши лозим: «охирги мақсадни аниқ баён қилишга, нафис сўзлашга ҳаракат қил» (85-бет). яна: «бу тўрт сўзни баён қилдим. бу тўрт хил сўзнинг икки томони бордир: бири гўзал томони, иккинчиси хунук томонидир. халқ олдида гапирадиган сўзинг гўзал бўлсин, бу сўзни халқ қабул қилсин» (85-бет). яна: «...гўзал тил билан сўзлагил, кийимингни пок тутгил» (85-бет). 10. сўз (нутқ) жўшқин, таъсирчан бўлиши, кишиларни ҳаяжонга солиши, уларни бирор бир мақсадга сафарбар қилиши керак: «таъсирли сўз айтгил, наъра урсинлар ва мажлисни қиздиргил. халқ йиғласа, сен ҳам гоҳо йиғлагил» (85-бет). 11. нотиқ баднутқ, бадхулқ бўлишдан қочиши, нутқида хунук, уят, дағал сўзларни қўлламаслиги, мазах ва ҳазилдан ўз ўрнида фойдаланиши лозим: «эй фарзанд, кўп кишилар дебдурларки, мазах - ёмонликнинг …

р дабир ва котиб бўлсанг, нутқингни яхши эгаллагил, хатни чиройли ёзгил ва кўп ёзишни одат қил, токи моҳир бўлгайсан» (106-бет). кайковуснинг ёзишича, нотиқлик фақатгина нутқ, нутқий маҳорат эмас, балки нотиқнинг характери, хулқи, руҳияти, иродаси билан ҳам бевосита боғлиқ ҳодисадир. мана шу маънода кайковус нотиқнинг минбарда ўзини тутиб тура олиш, ҳаракатларининг нутқий жараён, нутқ мавзусига мос бўлишини нотиқликнинг узлуксиз томонларидан бири деб баҳолайди ва бу масалада нотиқларга бир қатор муҳим маслаҳатлар беради: «минбарда туриш одобини сақлагил, такаббурликдан, ёлғон сўзлашдан ва порадан узоқ бўл» (85-бет). яна: «минбар устида суст, хўмрайиб, совуқ сўз бўлиб ўтирмагал. ҳамиша ҳаракат қилиб тургил. сўз айтаётган вақтингда мажлис аҳлига қарагил, агар нутқни тингласалар, сўзлагил, агар афсона эшитишни тиласалар афсона айтгил. чунки халқ сенга харидор бўлиб, ҳамма сени қабул этгандан сўнг, ҳеч нарсадан қўрқмагил» (16-бет). шунинг учун ҳам, тил ва нутқ ғоят улуғ неъмат, у инсонни асрлар оша шакллантирган, ўзаро бирлаштирган, замонлар таъсирида уни ривожлантирган, тараққий эттирган, маънавий юксаклик …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "шарқ мутафаккирларининг сўзнинг ижтимоий хосланиши ҳақидаги қарашлари"

1452186523_63310.doc шарқ мутафаккирларининг сўзнингижтимоий хосланиши ҳақидаги қарашлари таянч сўз ва иборалар: сўз, оғзаки ва ёзма ахборот, сўз матн таркибида ўчмас машъал сифатида, нутқ ва нотиқлик санъати, сўз нури тошни шуълага чулғовчи бир шам, войизлик санъати ва сўз қудрати, кайковус нутқ одоби ҳақида, “қобуснома”, абдураззоқ самарқандий сўз ва унинг қудрати ҳақида, алишер навоий талқинида сўз. 1. кайковус ва “қобуснома” асарида нутқ одоби муаммолари. ҳозирги вақтда нутқ одоби деб юритилаётган нуқтаи назарлар жуда қадимда яшаб ўтган аждодларимизнинг тафаккури меваси саналади. ўтмиш ёзма обидаларининг баъзиларида нутқ ва нотиқликнинг талаблари анча кенг акс эттирилганлигини кўрамиз. бу жиҳатдан кайковуснинг «қобуснома» асарида айтилган мулоҳазалар катта аҳамиятга эгадир. кайковус ҳа...

Формат DOC, 69,0 КБ. Чтобы скачать "шарқ мутафаккирларининг сўзнинг ижтимоий хосланиши ҳақидаги қарашлари", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: шарқ мутафаккирларининг сўзнинг… DOC Бесплатная загрузка Telegram