til lison va nutq munosabati. lisoniy paradigma va uning asosiy turlari

DOC 453.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1405764376_56619.doc til lison va nutq munosabati. lisoniy paradigma va uning asosiy turlari rеjа: 1. lisoniy umis va yahvo 2. til, lison va nutq munosabati 3. til sathlari va lisoniy birliklar 4. fonema va tovush 5. leksema va so‘z 6. morfema va qo‘shimcha 7. qolip va hosila 8. lisoniy paradigma 9. lisoniy munosabat va uning asosiy turlari 10. lisoniy ziddiyat va uning asosiy turlari 11. lisoniy tasnif va uning turlari haqida tushuncha lisoniy umis va yahvo. umis (zot) va yаhvo (tajalli) butun dialektikaning, ya’ni butun borliq - tabiat, jamiyat va inson tafakkurining asosiy munosabat qonunlaridan biri bo‘lganligi sababli, u har bir fanda o‘ziga xos tarzda xususiylashadi. umisning tildagi tajallisi lison, yаhvoniki esa nutq deb yuritiladi. lison va nutqning majmui til deyiladi. yuqorida aytilganidek, tilshunoslar uzoq zamonlar davomida tildagi o‘rganish manbaining umis va yаhvo yoki lisoniy va nutqiy jihatlari ixtilofi (dialektikasi) mohiyatiga yetolmay, boshi berk ko‘chada cheksiz xususiyliklar doirasida o‘ralashib qoldilar. tilshunoslikda …

i mantiqiy kategoriyalarda qay usulda aks ettirish yo‘llarini belgilab beradi» (h.ne’matov). shu asosda aytish mumkinki, o‘zbek tilshunosligining birinchi bosqichi dialektika nuqtai nazaridan tildagi umis va yhvoni bir-biridan farqlamay tasnif etish bosqichidir. tilshunoslikda lison va nutqni izchil farqlab o‘rganish avvalo tilshunoslar v. fon humboldt, b.de kurtene va f.de sossyur nomi bilan bog‘liq. lison va nutqning farqlanishi, tilga tizim sifatida yondashuv xx asr jahon tilshunosligida inqilobga teng hodisa sifatida baholanadi. chunki bu hodisa tilshunoslikdagi mavjud qarashlarni tubdan o‘zgartirib yubordi. tilga, xususan, o‘zbek tiliga sistema sifatida yondashuvning dastlabki yillarida lison o‘rnida til atamasi qo‘llanilib, u ko‘p ma’nolilik tabiatiga ega bo‘lganligi sababli, ayrim chalkashliklarni keltirib chiqarar edi. chunonchi, insonning nutq so‘zlash qobiliyati ham, nutqi ham ushbu atama bilan yuritilar edi. atamalarga esa bir ma’nolilik xos bo‘lib, ko‘p ma’nolilik ilmiy aniqlikka putur yetkazadi. shu boisdan nazariyotchi tilshunoslar umisning tildagi voqelanishiga nisbatan lison atamasini qabul qildilar. natijada til, lison, nutq munosabati quyidagicha tushunildi: til, lison va …

liklar umis sifatida mavjud ekan, u moddiylikdan xoli bo‘lmog‘i lozim. bunda «lisoniy birlikning tashqi tomoni» ko‘rinishga, moddiylikka ishora qilmaydimi, degan savol tug‘ilishi tabiiy. to‘g‘ri, lisoniy birlik moddiy qiyofadan xoli. biroq ular ongda qandaydir tarh, ramz sifatida saqlanadi. masalan, [a] fonemasining talaffuz xususiyatlari xaqida umumlashma tasavvur o‘zbek tilida so‘zlashuvchi barcha jamiyat a’zolari ongida birdir. bu [a] fonemasining shakli, tashqi tomoni bo‘lsa, uning ma’no farqlash, chegaralash tomoni ichki jihati sanaladi. [a] fonemasi xususiyatlari va ma’no farqlashning o‘ziga xos birligi, yaxlitligi sifatida ongda mavjud bo‘ladi. har bir fonemaning ma’no farqlash va talaffuz xususiyatlari umumlashmasi o‘ziga xos bo‘lib, biriniki ikkinchisinikidan farqlanadi va mustaqil fonemaga qo‘yilgan talab ularning aynan o‘xshash bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaydi. lisoniy birliklarining bu tashqi va ichki tomonini bir-biridan ajratish uchun ulardan birini mutlaqlashtirish mumkin emas. ichki va tashqi tomon bir varaqning ikki betiga o‘xshaydi va ularni ajratib bo‘lmaydi. nutq esa yuqorida ta’riflangan lisoniy so‘zlashish qobiliyati asosida ayrim shaxs tomonidan ma’lum bir xabar …

larning barchasi uchun umumiy bo‘lganligi kabi lisondan foydalanish ham shu tilda so‘zlashuvchilar uchun tengdir. lison va shatranj qurilmalari o‘zaro qiyoslanadigan bo‘lsa, avvalo, ularning birliklari orasida umumiy o‘xshashliklar borligini ta’kidlash lozim. har ikkala qurilma ham birliklar sistemasi (tizimi) va bu birliklarning o‘ziga xos vazifalari bilan ish ko‘radi. bunda ma’lum qoida va qonunlarga tayaniladi. har ikkala holatning ham ishtirokchilari insonlar bo‘lib, ular har ikkala faoliyatda ham ma’lum bir imkoniyatlarni ishga soluvchilardir. shu boisdan shaxmat taxtasi, uning donalari, shaxmat o‘yinining tashqi, moddiy tomonini lisoniy birliklarning tashqi tomoniga, shaxmat o‘yini qoidalari - donalarining joylashuvi, harakat qoidalari, ya’ni shatranj o‘yinining ichki tomoni xaqidagi tasavvurlarni lisoniy birliklarning mazmun mundarijasiga qiyoslash mumkin. lison va nutq munosabatiga dialektik, dialektika kategoriyalari nuqtai nazaridan yondashilganida, u haqdagi tasavvur va bilimlarimiz to‘laqonli bo‘ladi. til sathlari, nutqiy va lisoniy birliklar. lison va nutq munosabatiga dialektikaning umumiylik va yakkalik, mohiyat va hodisa, imkoniyat va voqelik, sabab va oqibat munosabati asosida yondashilsa, masala yanada …

- lablanmagan unlilar ([i]-[e]-[a]) va lablangan unlilar ([u]-[u]-[o]) tizimchalaridan tashkil topgan. ko‘rinadiki, tashkil etuvchining o‘zi ham tashkil etuvchilardan tashkil topadi. demak, tashkil etuvchilik nisbiy tushunchadir. bunda minimal tashkil etuvchigina boshqa bo‘laklarga bo‘linmasligi mumkin. minimal tashkil etuvchi nafaqat birliklarni, shu bilan birgalikda, birliklarning o‘zaro munosabatlarini ham o‘z ichiga oladi. shuni ta’kidlash lozimki, eng kichik (minimal) tashkil etuvchilar bo‘lgan fonemalar yana ichki va tashqi jihatlarga ajraladi. aytilganlar asosida, lison, nutq birliklari sifatida quyidagilarni ajratamiz va lison va nutq birliklari ham lison va nutq kabi umis va yhvo munosabatida bo‘ladi: fonema va tovush. eng kichik lisoniy birlik fonemalardir. fonema muayyan til egalarining ma’lum tovushlar tipi haqidagi umumiy tasavvurlaridir. har bir fonema so‘zlovchilar ongida o‘z tipini farqlovchi belgilari majmui asosida vujudga kelgan maxsus «akustik-artikulyatsion portret» yoki «tovushlar obrazi» sifatida saqlanadi. muayyan fonemaning farqlovchi belgilari uning artikulyatsion va akustik xususiyatlari asosida shakllanadi. artikulyatsion belgilar muayyan tovushlarni talaffuz qilish uchun nutq a’zolarining bir xildagi harakatga moslashgan …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "til lison va nutq munosabati. lisoniy paradigma va uning asosiy turlari"

1405764376_56619.doc til lison va nutq munosabati. lisoniy paradigma va uning asosiy turlari rеjа: 1. lisoniy umis va yahvo 2. til, lison va nutq munosabati 3. til sathlari va lisoniy birliklar 4. fonema va tovush 5. leksema va so‘z 6. morfema va qo‘shimcha 7. qolip va hosila 8. lisoniy paradigma 9. lisoniy munosabat va uning asosiy turlari 10. lisoniy ziddiyat va uning asosiy turlari 11. lisoniy tasnif va uning turlari haqida tushuncha lisoniy umis va yahvo. umis (zot) va yаhvo (tajalli) butun dialektikaning, ya’ni butun borliq - tabiat, jamiyat va inson tafakkurining asosiy munosabat qonunlaridan biri bo‘lganligi sababli, u har bir fanda o‘ziga xos tarzda xususiylashadi. umisning tildagi tajallisi lison, yаhvoniki esa nutq deb yuritiladi. lison va nutqning majmui til deyiladi. …

DOC format, 453.0 KB. To download "til lison va nutq munosabati. lisoniy paradigma va uning asosiy turlari", click the Telegram button on the left.

Tags: til lison va nutq munosabati. l… DOC Free download Telegram