soniy paradigma va uning turlari

ZIP 31 pages 44.9 KB Free download

31 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 44.9 KB

File type ZIP

Pages 31

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 31

1403253896_43976.doc soniy paradigma va uning turlari www.arxiv.uz soniy paradigma va uning turlari reja: 1. lisoniy paradigma va uning turlari 2. lisoniy munosabat va uning asosiy turlari 3. lisoniy ziddiyat va uning asosiy turlari 4. lisoniy tasnif va uning turlari haqida tushuncha 5. fonetika-fonologiya 6. unli fonemalar paradigmasi 7. undosh fonemalar paradigmasi lisoniy paradigma va uning turlari lisoniy birliklar bir-birini eslatib turish xossasiga ega. shu boisdan ular jamiyat a'zolari ongida bir tizimga birlashgan holda yashaydi. masalan, [a] fonemasi [o] fonemasini, [u] fonemaci [o'] fonemasini, [i] fonemasi [e] fonemasini eslatadi. lekin [a] fonemasi [q] yoki [h] fonemasini eslatmaydi. chunki ular ikki tizim - unli va undoshlar tizimiga kiradi. unlilar bir-birini unlilar tizimida, undoshlar bir-birini undoshlar tizimida eslata oladi. hatto [u] fonemasining [a]ni eslatishi o'z tizimdoshlari bilan birgalikda amalga oshiriladi. masalan, [a], [o] fonemalari kichik, ichki tizim hosil qilib, ular birgalikda qolgan fonemalar juftliklarini eslatadi. eslatish ikki tomonlama bo'lishi ham mumkin. masalan, [yuz] …

2 / 31

amuna degan ma'noni bildiradi). paradigmani tashkil etuvchi birliklar paradigma a'zolari deb yuritiladi. paradigmada kamida ikkita a'zo va ular bir lisoniy sathga mansub bo'lishi shart. bir paradigma a'zolari orasidagi o'zaro munosabat paradigmatik munosabat deyiladi. f.sossyur lisoniy mikrosistema va umuman, lisoniy birliklar orasidagi paradigmatik (assotsiativ, bir-birini eslatib turish, o'xshashlik) munosabatlarini lisoniy birliklar uchun eng asosiy munosabat sifatida baholagan edi. bir paradigma tarkibiga kiradigan birliklar quyidagi xususiyatlarga ega bo'lishi kerak: 1.paradigmadagi bitta birlik eslanganda, shu paradigmaga kiruvchi boshqa a'zolar ham xotirlanishi (esga olinishi) zarur; 2.har bir konkret nutq sharoitida o'zaro paradigmatik munosabatlarda turgan birliklardan, ya'ni paradigma a'zolaridan bittasi tanlanishi lozim; 3.bir paradigmaning a'zolari o'zaro o'xshashlik bilan birga, har bir a'zo ikkinchisidan qaysidir bir xususiy belgisi bilan farqlanib turishi lozim; 4.paradigma a'zolari nutqda bir pozitsiyada (mavqeda) kela olib, bir-birini ma'lum holatlarda almashtira olishi, o'rnini egallashi mumkin. lisoniy paradigma va uning a'zolariga nisbatan f.sossyur tomonidan qo'yilgan bu talablar keyingi qariyb yuz yillardan beri deyarli o'zgarishsiz …

3 / 31

ik paradigmalar farqlanadi. aytilganidek, fonemalar tizimi va ularning ichki bo'linishlari fonologik paradigmalar deyiladi. fonologik paradigmalarning xususiyatlari, uni tashkil etuvchi birliklarning paradigmatik munosabatlari xususida «fonetika-fonologiya» bo'limida bahs yuritiladi. semantik-grammatik umumiylikka ega bo'lgan leksik birliklar lug'aviy paradigmani tashkil etadi. sinonimik, partonimik, giponimik, ierarxionimik, graduonimik, funktsionimik qatorlarga birlashgan leksemalar tizimi, alohida lug'aviy guruhlar, lug'aviy- mavzuviy to'da, lug'aviy-mazmuniy maydon, so'z turkumlari ham yirik (makro) paradigmalarni tashkil etadi. leksik paradigma va ularda amal qiluvchi paradigmatik munosabatlar haqida «leksikologiya-semasiologiya» bo'limida bahs yuritiladi. morfologik kategoriyalar (morfologik shakllar tizimi) morfologik paradigmalardir. morfologik shakllarning paradigmatik munosabatlari haqida tilshunoslikning «morfologiya-morfemika» bo'limida batafsil to'xtalinadi. sintaktik qoliplar tizimi sintaktik paradigmani tashkil etadi. sintaktik paradigma ikkiga - gap paradigmasi va so'z birikmasi paradigmasiga bo'linadi. gap paradigmasining o'zi ikki - sodda gap qoliplari va qo'shma gap qoliplari kabi ichki (mikro) paradigmalarga bo'linadi. bu bilan «sintaksis» bo'limida tanishasiz. lisoniy munosabat va uning asosiy turlari munosabat keng qamrovli tushuncha bo'lib, bir butunlikning tarkibiy qismlari - birliklari …

4 / 31

ushning birikuvidan iborat nomemaga ega bo'lib, u lisoniy birlik sanaladi. shuningdek, yasama so'z ((suvchi), (ertapishar)), so'z birikmasi (kitobni o'qimoq) da ham birikuvchi a'zolar sintagmatik aloqada bo'ladi. sintagmatik aloqani sintaktik aloqadan farqlash lozim. sintagmatik aloqa barcha til birliklariga xos ketma-ket bog'lanish bo'lsa, sintaktik aloqa so'z va gaplarning hokim-tobelik munosabatidir. demak, sintagmatik aloqa va sintaktik aloqani butunlay boshqa-boshqa hodisalar ham, shuningdek, ularni bir-biriga aynan tenglashtirish, bir-birini qoplovchi tushunchalar sifatida qarash ham mumkin emas. sintagmatik va sintaktik aloqa butun-bo'lak munosabatidadir. boshqacha aytganda, sintaktik aloqa sintagmatik aloqaning bir ko'rinishidir. ko'pincha sintagmatik aloqani nutqqagina xos deb tushunish hollari ham uchraydi. bu hodisani biryoqlama, tor tushunish oqibatidir. yuqoridagi gapda ishtirok etayotgan birliklar orasida pog'onali munosabat ham mavjuddir. pog'onali munosabat deganda birliklarning boshqasi tomonidan qamrab olinishi tushuniladi. masalan, salim va karim so'zlari erkak kishilarning ismi bo'lib, ayollarning ismi bo'lgan halima so'ziga qarama qarshi turadi. lekin ularning barchasini [ism] leksemasi qamrab oladi. [ism] leksemasi esa, [nom] leksemasi bilan …

5 / 31

iklar turning ko'rinishlari - jinslar sifatida namoyon bo'ladi. ikkinchi munosabatdagi birliklar [daraxt] leksemasining xususiy ko'rinishlari - juz'iylashishidir. birinchisida esa bunday munosabat mavjud emas. shu boisdan «gilos daraxtdir» tarzidagi hukmni aytish mantiqiydir. biroq «ildiz daraxtdir» deyish mumkin emas. tilshunoslikda lisoniy birliklarning butun-bo'lak munosabati partonimik (part - qicm, bo'lak), tur-jins munosabatlari giponimik (...jins) munosabatlar deyiladi. partonimik munosabatlarga kirishuvchi qismni ifodalovchi birliklar partonimlar, giponimik munosabatga kirishuvchi jins nomlari giponimlar deyiladi. butunlik totonim va tur nomi giperonim deyiladi. o'xshashlik (paradigmatik) munosabatlari o'zaro teng (pog'onali munosabatdagi [daraxt] va [tana], [daraxt] va [gilos] birliklari semantik qamrovi jihatdan teng emas edi), bir umumiy belgi asosida birlashib, qator hosil qiluvchi, ammo o'ziga xos belgilarga ko'ra farqlanib turuvchi birliklarning o'zaro aloqalarini ifodalaydi. yuqorida aytilganidek, paradigma a'zolari o'zaro teng bo'lib, nutqda bir xil o'rinni egallaydi va bir xil xususiyatlarga ega bo'ladi. berilgan misoldagi [salim], [karim], [halima] so'zlari o'zaro teng, bir xil o'rinda kela oladi, biroq o'zaro farqlarga ham ega. o'zaro …

Want to read more?

Download all 31 pages for free via Telegram.

Download full file

About "soniy paradigma va uning turlari"

1403253896_43976.doc soniy paradigma va uning turlari www.arxiv.uz soniy paradigma va uning turlari reja: 1. lisoniy paradigma va uning turlari 2. lisoniy munosabat va uning asosiy turlari 3. lisoniy ziddiyat va uning asosiy turlari 4. lisoniy tasnif va uning turlari haqida tushuncha 5. fonetika-fonologiya 6. unli fonemalar paradigmasi 7. undosh fonemalar paradigmasi lisoniy paradigma va uning turlari lisoniy birliklar bir-birini eslatib turish xossasiga ega. shu boisdan ular jamiyat a'zolari ongida bir tizimga birlashgan holda yashaydi. masalan, [a] fonemasi [o] fonemasini, [u] fonemaci [o'] fonemasini, [i] fonemasi [e] fonemasini eslatadi. lekin [a] fonemasi [q] yoki [h] fonemasini eslatmaydi. chunki ular ikki tizim - unli va undoshlar tizimiga kiradi. unlilar bir-birini unlilar tizimida...

This file contains 31 pages in ZIP format (44.9 KB). To download "soniy paradigma va uning turlari", click the Telegram button on the left.

Tags: soniy paradigma va uning turlari ZIP 31 pages Free download Telegram