semema va uning tarkibi

DOC 86,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405752908_56503.doc semema va uning tarkibi reja: 1. nomema va semema haqida. 2. sememaning tarkibi. 3. ifoda semalari. 4. vazifa semalari. 5. semema semalarining munosabati. 6. semalarning darajasiga ko’ra turlari. leksema ikki tomonga ega til birligidir. aniqrog’i, u shakl va mazmun tomonlaridan iborat ramzdir. shuni alohida qayd qilamizki, til ramzlarining (leksemalarning) shakl va mazmun tomoni xususiy atamalar bilan ataladi. sistem tilshunoslikda leksemaning shakl tomoni nomema deyiladi. nomema faqat leksemaning shakliga (moddiy qobig’i, tashqi tomoniga) nisbatan ishlatiladi. leksemaning mazmun tomoni (ma’nosi, ichki tomoni, signifikati va h. k.) esa semema nomi bilan yuritiladi. demak, leksema = nomema + sememadir. nomema tilga xos tomondir. u ongimizda muayyan fonemalar tizmasi sifatida mavjud. nomemaning fonemalar tizmasidan iboratligi ichki nutq jarayonida (kishi fikr yuritganda, she’r yoki matnni ichda, tovush chiqarmay o’qiganda) aniq ma’lum bo’ladi. chunki odam ichki nutq jarayonida so’zlarni, qo’shimchalarni ketma-ket tizib, xuddi gapirayotganday ularni bir-biriga biriktiradi, grammatik jihatdan shakllantiradi. shu asosda fikr yuritadi. demak, inson …

kirishuvi orqali belgilanadi. ammo nutqda, ayniqsa, nazmiy, nutqda nomema katta ahamiyatga ega bo’ladi. nazarimizda behad katta ahamiyatga ega: qofiya, radif, tajnisning o’nlab turlari, qalb, saj’, tasrit’, tasmit, taattuf, harfiy va lafziy san’atlar nomemaning xususiyatlariga tayanadi. shu sababli nazmiy nutqda nomema va uning voqelanishiga katta e’tibor beriladi. lekin til leksemalarining ilmiy tadqiqidagi asosiy tayanch nuqta bo’lib, leksemalarning ichki tomoni semema hisoblanadi. semema leksemaning ichki tomoni uning mazmuni; ma’nosi nmani ifodalab kelishidir. semema ko’pincha ongimizda ma’lum bir tushuncha va tushunchalar bilan borliq bo’ladi. tushuncha — ong, mantiq birligi, semema esa tilga, leksemaga xos birlikdir. juda ko’p hollarda bir semema bir necha tushunchani o’z ichiga oladi. jumladan, [o’rik] leksemasining sememasi quyidagi tushunchalarda namoyon bo’ladi: 1) toza, tar mevaning bir turi (toj. zardolu); 2) shu mevaning quritilgani (toj. g’ulung); 3) shu mevani beradigan daraxt. bir sememaning bir necha tushunchani o’z ichiga olishini juda ko’p meva nomlarida ko’rish mumkin, qiyoslang [olma; anor; shaftoli; olcha; bodom; …

voqealikdagi, inson ongidagi narsa-buyum, belgi, xususiyat va mohiyatlarni atashni semema orqali bajaradi. sememaning ongimizdagi tushunchalar bilan bog’liqligi leksemaning atash, nomlash vazifasini bajarishga imkon beradi. semema ongimizda mavjud bo’lgan turlicha tushunchalar bilan bog’lanadi. mantiq fanidan ma’lumki, ongi(mizdagi tushunchalarning hammasi ham voqelikdagi narsa-buyum, belgi-xususiyat, munosabat asosida hosil bo’lmagan. aniqrog’i, faqat ongimiz mahsuli bo’lgan tushunchalar ham mavjuddir. chunonchi «dev», «pari», «jin», «ajina», «arvoh» kabi xayoliy tushunchalar, «qizillik», «go’zallik», «adolat» kabi mavhum tushunchalar shular jumlasidandir. binobarin, sememalar shunday tushunchalar bilan ham bog’lana oladi. leksema sememalar nafaqat tushunchalar bilan, balki tasavvur va obrazlar (tasvirlar) bilan ham bog’lanadi. undov va taqlidiy leksemalarda shunday xususiyatni ko’rish mumkin. aniqrog’i, bu leksemalar atash vazifasini emas, balki tasvirlash vazifasini o’taydi. masalan, [yilt-yilt], [milt-milt], [taq-tuq] kabi taqlidiy, [oh], uh], [vah-vah] kabi undov so’zlar shunday tasviriy ifoda vositalaridir. shuni ham aytish kerakki, yordamchi leksema sememalarida ham tushuncha bilan bog’lanish yo’q. chunki yordamchi leksemalar, aytilganidek, qo’shimchalar va leksemalar -ziddiyatida oraliq uchinchi vazifasini o’taydi. …

bir necha fonemaning oldinma-keyin kelishi demakdir. binobarin, har bir nomema tarkibiy qismlarga — alohida-alohida fonemalarga ajraladi. masalan, quyidagi leksemalarning nomemalarini solishtirsak, buning guvohi bo’lamiz: [ber; bir; bo’r; bur; bor; ter; ber; sher; bez; bek; bel; bet]. tilimizdagi fonemalarning tarkibiy qismlarga, muayyan farqlovchi belgilarga ajralishini ko’rib o’tgan edik. nomema va fonemalarda bo’lgani kabi sememada ham tarkibiy qismlar, sememani tashkil etuvchi mantiqiy bo’laklar mavjud va ular ham ajratiladi. tilshunoslikda sememani hosil qiluvchi ma’no bo’laklari (sememaning tarkibiy qismlari) sema deb aytiladi. masalan, [daraxt] leksemasining sememasini olsak, bu semema taxminan quyidagi ma’no bo’laklaridan, tarkibiy qismlardan — sememalardan iboratdir: 1) «predmet», 2) «o’simlik», 3) «yerda o’suvchi», 4) «tanali», 5) «ildizli», 6) «shoxli», 7) «bargli». binobarin, bu o’rinda [daraxt] leksema sememasining yettita ma’no bo’lakchalari — semalari ma’lum bo’ldi, xolos. semalar sanog’ini yana davom ettirish mumkin. ayni vaqtda ushbu semalarning o’ziyoq [daraxt] leksemasi haqida muayyan tasavvur bera oladi. shuni ham aytish kerakki, semema tarkibidagi semalar tabiati bir …

joyib] leksema sememalarining belgining darajasiga ko’ra ajratiluvchi ziddiyat belgilari ham atash semalaridir. bu qatordagi so’zlarining atash semalarini quyidagicha ko’rsatish mumkin: 1) «belgi», 2) «barqaror belgi», 3) «sifat belgi», 4) «shaxsiy baho», «ijobiy», 5) «ichki-tashqi». ushbu atash semalari qayd etilgan so’zlarning barchasi uchun umumiydir. ayni semalar orasidagi farq esa belgining me’yordan ikki pog’ona («tuzuk»da), bir pog’ona («durust»da) pastligi, me’yordaligi («yaxshi»da), me’yordan bir pog’ona yuqori («ajoyib»da) ekanligidadir. [ota], [ona], [aka], [ona] leksema sememalaridagi atash semalarini quyidagicha ajratish mumkin: 1) «qarindosh», 2) «qon-qarindosh», 3) «bevosita mendan katta». bu uch sema har to’rtala leksema sememalari uchun umumiydir. «i avlod» semasi. [ota], [ona], ni [aka], [opa] dan ajratadi. chunki keyingi ikki leksema sememasi uchun 6) «men» bilan bir avlodga mansublik» semasi xosdir. [ota] va [ona], [aka] va [opa] leksema sememalari 7) «erkak jinsiga mansub»; 8) «ayol jinsiga mansub» semalariga ko’ra o’zaro farqlanadi. demak: [ota] = qarindosh, qon = qarindosh, bevosita «men» dan katta; «i avlod», …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "semema va uning tarkibi"

1405752908_56503.doc semema va uning tarkibi reja: 1. nomema va semema haqida. 2. sememaning tarkibi. 3. ifoda semalari. 4. vazifa semalari. 5. semema semalarining munosabati. 6. semalarning darajasiga ko’ra turlari. leksema ikki tomonga ega til birligidir. aniqrog’i, u shakl va mazmun tomonlaridan iborat ramzdir. shuni alohida qayd qilamizki, til ramzlarining (leksemalarning) shakl va mazmun tomoni xususiy atamalar bilan ataladi. sistem tilshunoslikda leksemaning shakl tomoni nomema deyiladi. nomema faqat leksemaning shakliga (moddiy qobig’i, tashqi tomoniga) nisbatan ishlatiladi. leksemaning mazmun tomoni (ma’nosi, ichki tomoni, signifikati va h. k.) esa semema nomi bilan yuritiladi. demak, leksema = nomema + sememadir. nomema tilga xos tomondir. u ongimizda muayyan fonemalar tizmasi sif...

Формат DOC, 86,5 КБ. Чтобы скачать "semema va uning tarkibi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: semema va uning tarkibi DOC Бесплатная загрузка Telegram