bog’liq qurshov va leksemaning valentligi

DOCX 29.9 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1405599818_55901.docx bog’liq qurshov va leksemaning valentligi reja: 1. bog’liq qurshov nima? 2. sememaning ma’no turlari (“ko’z” leksemasi misolida). 3. leksemaning valentligi. 1. bog’liq qurshov. bog’liq qurshov erkin qurshovga ziddir. erkin qurshov mohiyatan bir xil qurshov bo’lib, unda til birliklari o’z mustaqilligini to’da saqlab qoladi. masalan, (olmani otdi nigorim, ol dedi, men so’radim olmasining rangini? ne so’rarsan, olma rangi ol dedi). demak, bu tuyuqda (ol dedi) qurshovi ikki marta qayd etilgan. shunga muvofiq u ikki ma’no kashf etgan. bu qurshovlarning har biri o’ziga xosligi, mustaqilligi, alohidaligi bilan ajralib turadi. shunga ko’ra, bu holda (ol) so’zining ma’nolari uning atrofida joylashgan boshqa so’zlarga bog’liq bo’lmaydi. yana qiyoslang: (men bo’laman) gapi ham kamida ikki ma’noga ega. ya’ni: 1) (bu ishni qilgan kishi) menman; 2) (men bo’laklayman, taqsimlayman). demak, o’zbek tilida ikkita [bo’l —] leksemasi ajratiladi. yana misol; (buni to’rga qo’ying): 1) mo’’tabar joy, uyning peshgohi; 2) (to’r, setka). mustaqil leksemalar (sememalar) xohlagan qurshovda, hatto …

bilan erkin birikishda, erkin qurshovda bo’ladi. binobarin, shu so’z bilan birika oladigan leksemalar mazmunan turlicha, miqdoran esa juda ko’pdir. masalan, (qo’yning ko’zi) so’z birikmasi qolipida ko’z so’zi o’zidan oldin keluvchi va jonli mavjudotlarni ifoda etuvchi minglab, yuz minglab leksemalar, yasama so’zlar, so’z birikmalari bilan birika oladi. qiyoslang: «odamning ko’zi», «salimaning ko’zi», «qorong’ida uzoq muddat yashaganning ko’zi», «ilonning ko’zi» va h. k. [ko’z] leksemasi bunday erkin qurshovlarda «jonli (tirik) mavjudotning ko’rish vositasi, quroli» kabi mazmun munosabati bilan ishtirok etadi. [ot+ot] birikmasi birinchi — tobe bo’lak vazifasida jonsiz narsalarning nomi kelsa, (ko’z) so’zi boshqacha ma’noga ega bo’ladi: jumladan, (taxtaning, yogochning ko’zi), (derazaning, oynaning ko’zi), (buloqning, quduqning ko’zi), (uzukning ko’zi), (xurjunning ko’zi) va b. bu birikmalarda (ko’z) so’zining ma’nosi bir xil emas. ammo ayni vaqtda birikmalardagi ko’z so’zini «narsalarning muayyan belgisi bilan ajralib turadigan qismi, bo’lagi» ma’no xususiyatiga ko’ra umumlashtirish mumkin. ko’rinib turibdiki, birikmalardagi [ko’z] so’ziga berilgan ushbu izox ma’quldir. chunki, birinchidan, so’z …

un (ko’z) so’zining yuqorida sanalgan (taxta, yog’och va h. k.) so’zlar bilan hosil qiluvchi qurshovi, bu qurshovdagi ma’nosi bog’liq, belgilangan qurshov bo’ladi. ya’ni, ko’z so’zining yuqorida qayd etilgan ma’nosi faqat belgilangan so’zlar ta’siri ostidagina voqelashib, nutq sharoiti bilan uzviy bog’liq bo’ladi. demak, (ko’z) leksemasida ajratilgan «ko’rish quroli» yetakchi, asosiy bosh sememasi bilan birga faqat muayyan so’zlar qurshovida (bog’liq qurshovda) yuzaga chiqadigan «muayyan predmetlarning (yog’och, taxta ... xurjun) ko’zga o’xshash belgilarga ega bo’lgan qismi» semema turini ham alohida qayd etishi mumkin. sememaning ushbu turining nutqda yuzaga chiqishi uchun kichik matn, bog’liq qurshov bo’lishi lozim. [ko’z] leksema sememasining bu turi bilan uning (leksemaning) asosiy, yetakchi sememasi orasida ma’lum bir o’xshashliklar (odamning ko’zi — taxtaning ko’zi —> buloqning ko’zi) mavjud. masalan, («butunning qismi», «doyra shaklida», «ajralib turadigan», «yoriq, o’yiq shaklda») va h. k. shular jumlasidandir. shunga ko’ra sememaning bu turi asosiy, yetakchi sememadan o’xshatish (metafora) usuli bilan hosil bo’lgandir. ammo (ko’z) sememasining bu …

ikadi. shunga muvofiq u bunday birikmalarda yangicha ma’no xususiyatlariga ega bo’ladi. qiyoslang: a) katta ko’z, kichik ko’z; b) qora ko’z, moviy ko’z, ko’k ko’z; v) sariq ko’z, qizil ko’z. bu misollarda (ko’z) leksemasi uchta yangi ma’no xususiyatlarini (turini) namoyon etgan: 1. ko’z soqqasi. 2. ko’z soqqasining o’rtasidagi qorachiq atrofida joylashgan ma’lum bir rangga (qora, qo’ng’ir, moviy, ko’k, yashil...) ega bo’lgan qismi, ko’z qorachig’i; ko’z soqqasining odatdagi oq rangli qismi, ko’z qi. [ko’z] leksemasining bu ma’no turi ham bog’liq qurshovda—muayyan so’zlar doirasida (a) ko’z o’yig’i, b) ko’z qorasi, v) ko’z oqi) voqelashib, ushbu leksemaning asosiy, yetakchi sememasi bilan butun-bo’lak va yonma-yonlik munosabatlari orqali bog’lanadi. bunday holda (ko’z) leksema sememasi turlari orasidagi ma’no bog’lanishlari saqlanadi. quyida (ko’z) leksema sememasining ajratilgan ma’no turlariga to’xtalamiz. ushbu leksema sememasining bu turlarini avvalgilari bilan umumlashtirsak, bu holda (ko’z) sememasining 5 turini ajratish imkoni tug’iladi: a. bosh, yetakchi semema: «ko’rish quroli». 2. «muayyan narsalarning... bo’lagi». 3. «ko’z …

birgalikda erkin qurshovda ishtirok etadi: uning ko’zlari ma’yus boqardi. bola o’ziga tikilgan ko’zlarni ko’rdi. u yugurib kelayotgan odamlarga qaradi. asrora uzoqlarga termilib turib, allanimalarni o’ylardi (s. ahmad). ko’rinib turibdiki, bu misollarda (ko’z) sememasining bosh, yetakchi semasi voqelashgan. (ko’z) leksemasi qator fe’llar bilan bog’liq qurshovlarni tashkil qilib, sememaning boshqa turlarini hosil qiladi. (ko’z) leksemasining fe’lli qurshovlardagi — bog’liq qurshovlardagi semema ko’rinishlari yuqoridagilar bilan chegaralanmaydi. bu leksema bog’liq qurshovlarda yana qator yangi semema turlarini hosil qilishi mumkin. jumladan, (tashlamoq), (solmoq), (tushmoq), (tinmoq) kabi fe’llar bilan kelgan (ko’z) leksemasi sememaning boshqa turlarini: «nazar», «nigoh», «qarash» ma’nosini voqelantiradi: (yigitning ko’zi yonidagi qizga tushdi). (ko’z) leksemasi (-dan) chiqish kelishigi va uzoqlashmoq, yiroqlashmoq, chetda bo’lmoq, yo’qolmoq. kabi fe’llar bilan birikib, yangi ma’no turini kashf etadi. qiyoslang: (otliq ko’zdan yiroqlashdi). bunday bog’liq qurshovda (ko’z) so’zi «nazari ilg’ay oladigan joy» ma’no turini ifoda etgan (ko’z) leksemasining yuqorida qayd etilgan har ikkala yangi ma’no turi: («nazar, nigoh, qarash», «nazari …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "bog’liq qurshov va leksemaning valentligi"

1405599818_55901.docx bog’liq qurshov va leksemaning valentligi reja: 1. bog’liq qurshov nima? 2. sememaning ma’no turlari (“ko’z” leksemasi misolida). 3. leksemaning valentligi. 1. bog’liq qurshov. bog’liq qurshov erkin qurshovga ziddir. erkin qurshov mohiyatan bir xil qurshov bo’lib, unda til birliklari o’z mustaqilligini to’da saqlab qoladi. masalan, (olmani otdi nigorim, ol dedi, men so’radim olmasining rangini? ne so’rarsan, olma rangi ol dedi). demak, bu tuyuqda (ol dedi) qurshovi ikki marta qayd etilgan. shunga muvofiq u ikki ma’no kashf etgan. bu qurshovlarning har biri o’ziga xosligi, mustaqilligi, alohidaligi bilan ajralib turadi. shunga ko’ra, bu holda (ol) so’zining ma’nolari uning atrofida joylashgan boshqa so’zlarga bog’liq bo’lmaydi. yana qiyoslang: (men bo’laman) gapi ham k...

DOCX format, 29.9 KB. To download "bog’liq qurshov va leksemaning valentligi", click the Telegram button on the left.

Tags: bog’liq qurshov va leksemaning … DOCX Free download Telegram