hozirgi o‘zbek tilining leksik sathi va leksikologiyasi
Предварительный просмотр (5 стр.)
Прокрутите вниз 👇
![, ular (lug‘aviy birliklar) leksik semantika - semasiologiya tadqiq manbaiga aylanadi. bunda so‘zning tushuncha (signifikat) va borliqdagi atalmish (denotat)ga munosabati o‘rganiladi. semasiologiyada so‘zning semantik xususiyati – bir ma’nolilik va ko‘p ma’nolilik, umumiy va xususiy, mavhum va muayyan, bosh va hosila, to‘g‘ri va ko‘chma ma’nolari tekshiriladi. bunda asosiy e’tibor so‘zning semantik strukturasiga, so‘z ma’nolari tipi va ularni ajratish mezoniga, so‘z ma’nolarining o‘zgarishi va taraqqiyoti, so‘zning ma’nosini yo‘qotishi va grammatik formantga aylanishi – desemantizatsiya hodisasiga qaratiladi. funksional yondashuvda so‘zning nutqda voqelanish jarayonidagi roli, shuningdek, boshqa lisoniy sath birliklari voqelanishiga, ular umumiy ma’nolarining parchalanishiga qo‘shgan «hissasi» tekshiriladi. masalan, (odamcha) so‘zida [odam] leksemasi (-cha) morfemasining «kichraytirish-kamsitish» ma’nosini (qizcha) so‘zidagi «kichraytirish-erkalash» ma’nosidan farqlagan, morfologik sath birligi bo‘lgan [-cha] morfemasining «kichraytirish» umumiy ma’nosini parchalab, uning birini ikkinchisidan ajratgan. * ii. sema va uning xususiyatlari, semaning turlari. narsa shakl va mazmun yaxlitligidan iborat dialektik butunlik bo‘lganligi kabi leksema ham tashqi va ichki jihatdan tashkil topadi. leksemaning tashqi …](/media/previews/pages/preview_DbdYeVe.webp "hozirgi o‘zbek tilining leksik sathi va leksikologiyasi - Страница 3")
![ilgan holda boshqalaridan ajratamiz. narsaning ongdagi qiyofasi ham shakl deyiladi. nomema kishi biror leksema haqida o‘ylaganda, ichki nutqda yaqqol ma’lum bo‘ladi. voqelangan tashqi nutqda bu shakl haqiqiy, real moddiy qiyofa kasb etadi. demak, ongdagi leksemaning shakliy tomoni sezgi a’zolaridan tashqarida, unga ta’sir qilmaydigan holatda bo‘lsa, leksema nutqiy voqelanganda so‘zga aylanadi, moddiy bo‘lmagan shakl, ya’ni nomema moddiylik kasb etadi, sezgi a’zosi bilan his qilinadigan bo‘ladi. * leksemaning ichki, mazmuniy tomoni semema deyiladi. semema ongda aks etgan narsa, belgi, miqdor, harakat kabi tushunchaning leksemada mujassamlashgan ko‘rinishi. boshqacha aytganda, semema leksemaning ichki jihati. birorta leksemaning sememasi ikkinchi leksemaning sememasiga aynan o‘xshash bo‘lmaydi. boshqacha aytganda, bir xil sememaga ega ikkita leksema yo‘q. bunga ikkita sinonim leksemaning sememasini qiyoslash asosida amin bo‘lishimiz mumkin: [yuz] - inson boshi old tomonining peshanadan iyakkacha bo‘lgan qismining uslubiy betaraf ifodasi. [bet] - inson boshi old tomonining peshanadan iyakkacha bo‘lgan qismining so‘zlashuv uslubiga xos ifodasi. ko‘rinadiki, birinchi sememadagi «uslubiy betaraf» …](/media/previews/pages/preview_5vDbALK.webp "hozirgi o‘zbek tilining leksik sathi va leksikologiyasi - Страница 4")
![bo‘lmagan o‘quv vositasi» bo‘lib, u quyidagi tarkibiy qismlardan iborat: “varaqlardan tashkil topgan”; “o‘quv vositasi”; “davriy bo‘lmagan”; “bosma yoki qo‘lyozma holdagi”; “muqovalangan”. sememada bir sema almashtirilishi bilan u butunlay boshqa sememaga aylanib ketishi mumkin. masalan, yuqoridagi «davriy bo‘lmagan» semasini «davriy bo‘lgan» semasiga almashtirsak, u o‘z-o‘zidan [jurnal] leksemasining sememasi bo‘lib qoladi. * sema turlari. 1) atash semasi (denotativ sema); 2) ifoda semasi (konnotativ sema); 3) vazifa semasi (funksional sema). * atash semasi borliq bilan, ifoda semasi so‘zlovchining munosabati bilan, vazifa semasi esa leksemaning lison va nutqdagi roli bilan belgilanadi. atash semasi leksemaning borliqdagi harakat-holatlik, narsa-predmetlik, miqdorlik, belgilik xususiyatini atovchi, nomlovchi semadir. ular borliq, tushuncha va sememani bir-biriga bog‘lab turadi. masalan, yuqorida keltirilgan [kitob] leksemasining barcha semasi – atash semasi. bir xil yoki o‘xshash tushunchani ifodalaganligi sababli leksemada ko‘p holda atash semasi bir xil bo‘ladi. masalan, [yaxshi], [tuzuk], [durust], [ajoyib] yoki [yuz], [chehra], [oraz], [turq], [aft], [bet] ma’nodoshlik qatoridagi barcha leksemalarning atash semasi …](/media/previews/pages/preview_uc7Ke7t.webp "hozirgi o‘zbek tilining leksik sathi va leksikologiyasi - Страница 5")
О "hozirgi o‘zbek tilining leksik sathi va leksikologiyasi"
слайд 1 5-mavzu: hozirgi o‘zbek tilining leksik sathi va leksikologiyasi. semema va uning tarkibiy qismlari. fan o‘qituvchisi: z.radjabova reja: 1. leksikologiyaning obyekti, predmeti va vazifalari. leksikologiyaning turlari. 2. leksemaning leksik birlik sifatidagi tavsifi. 3. leksema va so‘z, ularning xususiyatlari. leksema va so‘zda lison va nutq munosabatining aks etishi. 4. semema va uning xususiyatlari, semaning turlari. 5. hosila ma’no vujudga kelish yo‘llari va usullari. * asosiy adabiyotlar: 1. jamolxonov h. hozirgi o‘zbek adabiy tili. oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. – toshkent: o‘zmu, 2013. 2. sayfullayeva r. va b. hozirgi o‘zbek adabiy tili. o‘quv qo‘llanma. – toshkent: fan va texnologiyalar, 2009. 3. mengliyev b. hozirgi o‘zbek tili (kirish.fonetik sath.leksik-semantik sath)....
Этот файл содержит 28 стр. в формате PPT (907,5 КБ). Чтобы скачать "hozirgi o‘zbek tilining leksik sathi va leksikologiyasi", нажмите кнопку Telegram слева.
DOC
DOCX
PPT
DOC
DOCX
DOC
PDF
DOC
PPTX
PPT
PDF
DOCX