hozirgi o‘zbek tilining leksik sathi va leksikologiyasi

PPT 28 pages 907.5 KB Free download

28 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 907.5 KB

File type PPT

Pages 28

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 28

слайд 1 5-mavzu: hozirgi o‘zbek tilining leksik sathi va leksikologiyasi. semema va uning tarkibiy qismlari. fan o‘qituvchisi: z.radjabova reja: 1. leksikologiyaning obyekti, predmeti va vazifalari. leksikologiyaning turlari. 2. leksemaning leksik birlik sifatidagi tavsifi. 3. leksema va so‘z, ularning xususiyatlari. leksema va so‘zda lison va nutq munosabatining aks etishi. 4. semema va uning xususiyatlari, semaning turlari. 5. hosila ma’no vujudga kelish yo‘llari va usullari. * asosiy adabiyotlar: 1. jamolxonov h. hozirgi o‘zbek adabiy tili. oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. – toshkent: o‘zmu, 2013. 2. sayfullayeva r. va b. hozirgi o‘zbek adabiy tili. o‘quv qo‘llanma. – toshkent: fan va texnologiyalar, 2009. 3. mengliyev b. hozirgi o‘zbek tili (kirish.fonetik sath.leksik-semantik sath). darslik. – toshkent: tafakkur bo‘stoni, 2018. 4. mahmudov n., nurmonov a. o‘zbek tilining nazariy grammatikasi. –toshkent: o‘qituvchi, 1995. 5. mirtojiyev m. o‘zbek tili semasiologiyasi. – toshkent: mumtoz so‘z, 2011. 6. zamonaviy o‘zbek tili. morfologiya. darslik. – toshkent: mumtoz so‘z, 2008. * * …

2 / 28

atlarni farqlab, ularning tizimiy munosabatlarini tadqiq qiladi. * leksikologiyaning boshqa fanlar bilan aloqasi: leksikologiya tilshunoslikning semasiologiya, onomasiologiya, etimologiya va frazeologiya kabi bo‘limlari bilan hamkorlikda ish ko‘radi. semasiologiya lug’aviy birliklarning mazmun plani-semantik tarkibi va shu bilan bog’liq masalalarni tadqiq qiladi. onomasiologiyada narsa-hodisalarni yoki tushunchalarni nomlash prinsiplari o‘rganiladi. etimologiya so‘zlarning kelib chiqishi aniqlanadi. frazeologiyada tilning lug’at boyligidagi ko‘chma ma’noli turg’un konstruksiyalar-frazemalar xususida baxs yuritiladi. * leksema – ma’lum bir til jamiyati a’zolari ongida tayyor, umumiy va majburiy, shakl va ma’no birligidan iborat, yaxlitlangan, borliqdagi harakat, narsa-predmet, belgi, miqdor kabilarni bildiruvchi tushunchalar va munosabatlarni ifodalaydigan, nutqda so‘zlarni va grammatik morfemalarni biriktiradigan lisoniy birlik. * leksemalarning va so‘z yasash qoliplarining nutqda reallashgan aniq shakl va ma’noga ega bo‘lgan muayyan ko‘rinishi - so‘z. shakl va mazmun birligidan iborat so‘z til birligi sifatida uch yo‘nalishda o‘rganiladi: a) struktur jihatdan (so‘zning qurilish xususiyatlari); b) semantik jihatdan (so‘zning lug‘aviy ma’nosi); s) funksional jihatdan (so‘zning lison va nutq strukturasida …

3 / 28

, ular (lug‘aviy birliklar) leksik semantika - semasiologiya tadqiq manbaiga aylanadi. bunda so‘zning tushuncha (signifikat) va borliqdagi atalmish (denotat)ga munosabati o‘rganiladi. semasiologiyada so‘zning semantik xususiyati – bir ma’nolilik va ko‘p ma’nolilik, umumiy va xususiy, mavhum va muayyan, bosh va hosila, to‘g‘ri va ko‘chma ma’nolari tekshiriladi. bunda asosiy e’tibor so‘zning semantik strukturasiga, so‘z ma’nolari tipi va ularni ajratish mezoniga, so‘z ma’nolarining o‘zgarishi va taraqqiyoti, so‘zning ma’nosini yo‘qotishi va grammatik formantga aylanishi – desemantizatsiya hodisasiga qaratiladi. funksional yondashuvda so‘zning nutqda voqelanish jarayonidagi roli, shuningdek, boshqa lisoniy sath birliklari voqelanishiga, ular umumiy ma’nolarining parchalanishiga qo‘shgan «hissasi» tekshiriladi. masalan, (odamcha) so‘zida [odam] leksemasi (-cha) morfemasining «kichraytirish-kamsitish» ma’nosini (qizcha) so‘zidagi «kichraytirish-erkalash» ma’nosidan farqlagan, morfologik sath birligi bo‘lgan [-cha] morfemasining «kichraytirish» umumiy ma’nosini parchalab, uning birini ikkinchisidan ajratgan. * ii. sema va uning xususiyatlari, semaning turlari. narsa shakl va mazmun yaxlitligidan iborat dialektik butunlik bo‘lganligi kabi leksema ham tashqi va ichki jihatdan tashkil topadi. leksemaning tashqi …

4 / 28

ilgan holda boshqalaridan ajratamiz. narsaning ongdagi qiyofasi ham shakl deyiladi. nomema kishi biror leksema haqida o‘ylaganda, ichki nutqda yaqqol ma’lum bo‘ladi. voqelangan tashqi nutqda bu shakl haqiqiy, real moddiy qiyofa kasb etadi. demak, ongdagi leksemaning shakliy tomoni sezgi a’zolaridan tashqarida, unga ta’sir qilmaydigan holatda bo‘lsa, leksema nutqiy voqelanganda so‘zga aylanadi, moddiy bo‘lmagan shakl, ya’ni nomema moddiylik kasb etadi, sezgi a’zosi bilan his qilinadigan bo‘ladi. * leksemaning ichki, mazmuniy tomoni semema deyiladi. semema ongda aks etgan narsa, belgi, miqdor, harakat kabi tushunchaning leksemada mujassamlashgan ko‘rinishi. boshqacha aytganda, semema leksemaning ichki jihati. birorta leksemaning sememasi ikkinchi leksemaning sememasiga aynan o‘xshash bo‘lmaydi. boshqacha aytganda, bir xil sememaga ega ikkita leksema yo‘q. bunga ikkita sinonim leksemaning sememasini qiyoslash asosida amin bo‘lishimiz mumkin: [yuz] - inson boshi old tomonining peshanadan iyakkacha bo‘lgan qismining uslubiy betaraf ifodasi. [bet] - inson boshi old tomonining peshanadan iyakkacha bo‘lgan qismining so‘zlashuv uslubiga xos ifodasi. ko‘rinadiki, birinchi sememadagi «uslubiy betaraf» …

5 / 28

bo‘lmagan o‘quv vositasi» bo‘lib, u quyidagi tarkibiy qismlardan iborat: “varaqlardan tashkil topgan”; “o‘quv vositasi”; “davriy bo‘lmagan”; “bosma yoki qo‘lyozma holdagi”; “muqovalangan”. sememada bir sema almashtirilishi bilan u butunlay boshqa sememaga aylanib ketishi mumkin. masalan, yuqoridagi «davriy bo‘lmagan» semasini «davriy bo‘lgan» semasiga almashtirsak, u o‘z-o‘zidan [jurnal] leksemasining sememasi bo‘lib qoladi. * sema turlari. 1) atash semasi (denotativ sema); 2) ifoda semasi (konnotativ sema); 3) vazifa semasi (funksional sema). * atash semasi borliq bilan, ifoda semasi so‘zlovchining munosabati bilan, vazifa semasi esa leksemaning lison va nutqdagi roli bilan belgilanadi. atash semasi leksemaning borliqdagi harakat-holatlik, narsa-predmetlik, miqdorlik, belgilik xususiyatini atovchi, nomlovchi semadir. ular borliq, tushuncha va sememani bir-biriga bog‘lab turadi. masalan, yuqorida keltirilgan [kitob] leksemasining barcha semasi – atash semasi. bir xil yoki o‘xshash tushunchani ifodalaganligi sababli leksemada ko‘p holda atash semasi bir xil bo‘ladi. masalan, [yaxshi], [tuzuk], [durust], [ajoyib] yoki [yuz], [chehra], [oraz], [turq], [aft], [bet] ma’nodoshlik qatoridagi barcha leksemalarning atash semasi …

Want to read more?

Download all 28 pages for free via Telegram.

Download full file

About "hozirgi o‘zbek tilining leksik sathi va leksikologiyasi"

слайд 1 5-mavzu: hozirgi o‘zbek tilining leksik sathi va leksikologiyasi. semema va uning tarkibiy qismlari. fan o‘qituvchisi: z.radjabova reja: 1. leksikologiyaning obyekti, predmeti va vazifalari. leksikologiyaning turlari. 2. leksemaning leksik birlik sifatidagi tavsifi. 3. leksema va so‘z, ularning xususiyatlari. leksema va so‘zda lison va nutq munosabatining aks etishi. 4. semema va uning xususiyatlari, semaning turlari. 5. hosila ma’no vujudga kelish yo‘llari va usullari. * asosiy adabiyotlar: 1. jamolxonov h. hozirgi o‘zbek adabiy tili. oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. – toshkent: o‘zmu, 2013. 2. sayfullayeva r. va b. hozirgi o‘zbek adabiy tili. o‘quv qo‘llanma. – toshkent: fan va texnologiyalar, 2009. 3. mengliyev b. hozirgi o‘zbek tili (kirish.fonetik sath.leksik-semantik sath)....

This file contains 28 pages in PPT format (907.5 KB). To download "hozirgi o‘zbek tilining leksik sathi va leksikologiyasi", click the Telegram button on the left.

Tags: hozirgi o‘zbek tilining leksik … PPT 28 pages Free download Telegram