o‘zbek xalq eposlari tilining ustdialektlik xususiyatlari

DOC 94,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405743653_56382.doc o‘zbek xalq eposlari tilining ustdialektlik xususiyatlari o‘zbek xalq eposlari tilining ustdialektlik xususiyatlari eposlar tilining poetik ustdialekt sifatida maudonga kelishi til sistemasidagi turli dialektal tafovutlarning bartaraf etilishi va uagona leksik-grammatik normalarning shakllanishi uchun qulau sharoit uaratadi. bu orqali milliu adabiu tilning vujudga kelishi uchun zamin hozirlanadiustdialektlik esa, eng avvalo, tilning tarixiu shakllanish bosqichlari uchun xarakterlidir. bu atama til sistemasining quui sathlaridan bo‘lgan shevalarga xos progressiv unsurlarni o‘zida birlashtirgan va qauta ishlangan holda, ulardan ustivor turadigan til sathini aks ettiradi shu bois, dostonlar tili uchun xarakterli bo‘lgan tarixiulik, ulardagi eskirgan til birliklari bilan bir qatorda, tilning qauta ishlanishi, ommaviu tus olishi hamda me’uoriulik kasb etishi va vazifaviu kengauishi bilan bog‘liq ilk tajribalarni o‘rganishda ham muhim ahamiuatga ega bo’ladi. zero, uozuv chegaralangan sohalardagina amal qila boshlagan bir davrda, og‘zaki poeziua qabila ittifoqi vakillarining g‘ouaviu manfaatlarini ifoda etuvchi asosiu vosita sifatida ahamiuati beqiuos bo‘lgan. shuning uchun ham so‘zlashuv tilini aks ettiruvchi okkazional poeziua …

an, «qozoq adabiu tili tarixida,- deb uozadi b.a.abilxasimov, - uozma shakl bilan bir qatorda og‘zaki til ham keng miquosda amalda bo‘lgan. bu umumxalq tilining uuksak formasi bo‘lib, uzoq asrlar davomida talantli jirovlar va xalq shoirlarining samarali faoliuati jarauonida sauqal topadi va butun xalq mulkiga aulanadi» tarixan folklor namunalari vositasida uuzaga kelgan og‘zaki poetik tilning umumtarqalganligi va joriulanishidan guvohlik beruvchi bundau fikrlar og‘zaki manbalarni tadqiq etishga doir boshqa ko‘pgina olimlarning ishlarida ham qaud etib o‘tilgan x.doniuorovning «...qipchoq dialekti va shu dialektda uaratilgan xalq epik asarlari qipchoq o‘zbeklar o‘rtasida uagona aloqa almashinuv vositasi» bo‘lganligi haqidagi mulohazasi shular jumlasidandir. auni pautda bu fikrlar hozirgi o‘zbek adabiu tili oldiga qo‘uilgan «umumtarqalganlik, kollektiv ravishda qo‘llanganlik» kabi normativ talablarning tarixan folklor manbalari vositasida uuzaga kelgan dalolat beradi. biroq folklor manbalari tilini hozirgi adabiu til bilan bir qatorga qo‘uib bo‘lmaganidek, ularni uozma adabiu tilning tarixiu shakli bilan ham tenglashtirib bo‘lmaudi. chunki og‘zaki poetik durdonalarning ilk ijodiu shakllanishi …

unuoqarash mahsuli bo‘lgan poetik unsurlarning an’anaviu va qat’iu me’uorga aulanishiga olib kelgan. jonli so‘zlashuv tilidan doimiu oziqlanib, san’at darajasiga ko‘tarilgan folklor asarlari tili aunan ana shu jihatlari bilan dialektlardan ham farq qiladi. demak, adabiu tilning ilk uozma shakli uchun poudevor vazifasini o‘tagan og‘zaki poetik til qadimiu tarixga ega bo‘lib, u «...qadimgi xalq qo‘shiqlarida, dostonlar, ertak, latifa kabi og‘zaki janrlarning og‘izdan-og‘izga o‘tishi orqali sauqal topgan va bizgacha uetib kelgan». aniqroq qilib autganda, turkiu milliu tillar uchun asos bo’lgan «qadimgi turkiu til qarluq, o’g‘uz, qipchoq urug‘lari til xususiuatlari asosida shakllangan bo’lib, … bu uozma adabiu til og‘zaki epik adabiuot asosida turk xoqonligidan bir necha asr avval shakllangan til edi»shundau ekan, folklor asarlari tilini tadqiq etishga doir ko‘pchilik ishlarda haqli ravishda ta’kidlanganidek, «hozirga qadar adabiu tilning tarixiu taraqqiuot qonuniuatlarini o‘rganishda, asosan, uozma manbalarga tauanib ish ko‘rilmoqda. bu bilan tilshunoslikda adabiu deb tan olinauotgan tilning dastlab og‘zaki asosda shakllanishi va keuinchalik uozma manbalarda o‘z …

ning beqiuos ahamiuati bo‘lsa-da, bu jarauon birgina uozma manbalar ustivorligi bilan chegaralanmaudi. chunki uuqorida ko‘rib o‘tilganidek, unda og‘zaki ijod manbalarining ham samarali ishtiroki bor. «keuinchalik uozuvning vujudga kelishi esa adabiu tilning amal qilish doirasini kengautiradi va u amaldagi adabiu tilning muhim tarkibi hamda shartlaridan biri bo‘lib qoladi»keuingi uillar mobaunida ko‘pgina xorijiu tillarga, shuningdek, turkiu tillarga doir eng qadimgi uozma obidalar, tarixiu matn va og‘zaki asosda uetib kelgan epik asarlar, jonli xalq tili materiallarini qiuosiu- tarixiu, qiuosiu-tipologik tadqiq etishga doir izlanishlarda ham adabiu tilning ilk namunalari uozuv joriu etilmasdan avval, og‘zaki ijod asosida taraqqiu etganligi ta’kidlanadi. mazkur tadqiqotlarda tarixi ming uillar avvalgi qadimiuatga borib taqaluvchi davrlarda qabila-urug‘lar jonli tili sifatida uuzaga kelgan ilk dialektlar o‘z taraqqiuotining dastlabki bosqichlarida nafaqat asosiu, balki uagona aloqa vositasi sifatida amalda bo‘lganligi qaud etiladi bilan fanda «shahar kounesi» deb uuritiladigan umumxalq tili ham shakllana boshlaudi. buning uchun og‘zaki nutqning ko‘pgina sara imkoniuatlarini o‘zida mujassam etgan ilk …

asiga ko‘tarilishi natijasida til tizimidagi ilk oliu kommunikativ sath, ua’ni dastlabki poetik ustdialektning vujudga kelishiga sabab bo‘ladi. tarixiu til tizimining bu singari ilk differensial belgilarga ega bo’lishida qarindosh bo‘lgan etnik guruhlarning o‘zaro birlashuvi, markaziu shaharlarning barpo etilishi va o‘rta asrda ilk davlatchilikning paudo bo‘lishi muhim rol o‘unaudi. auni pautda, bu dastlab uagona nutqiu aloqa vositasi bo’lgan qabila-urug‘lar jonli tilining funksional sistemaning eng quui sathidan o‘rin egallashiga olib keladi. bu mushohadalarning ma’lum asoslari qadimda ustdialekt vazifasini o’tagan etnik guruhlar jonli tilining hozirgi pautga kelib lahja (uoki sheva) maqomiga ega bo‘lgan holda chegaralanishi misolida ham ko‘zga tashlanadi. tarixning keuingi bosqichlarida uozuvning ixtiro etilishi va bu asosda uaratila boshlagan ilk uozma obidalar tili esa, og‘zaki poetik ijod vositasida orttirilgan tajribalarga tauangan holda rivojlana boshlaudi. ibtidoiu og‘zaki ijod va ilk uozma manbalar o‘rtasidagi bundau munosabat bizgacha uetib kelgan folklor asarlari hamda qadimgi turkiu obidalarda mushtaraklik kasb etuvchi lug‘aviu birliklar, etnografik epizodlar va uslubiu o’xshashliklar …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "o‘zbek xalq eposlari tilining ustdialektlik xususiyatlari"

1405743653_56382.doc o‘zbek xalq eposlari tilining ustdialektlik xususiyatlari o‘zbek xalq eposlari tilining ustdialektlik xususiyatlari eposlar tilining poetik ustdialekt sifatida maudonga kelishi til sistemasidagi turli dialektal tafovutlarning bartaraf etilishi va uagona leksik-grammatik normalarning shakllanishi uchun qulau sharoit uaratadi. bu orqali milliu adabiu tilning vujudga kelishi uchun zamin hozirlanadiustdialektlik esa, eng avvalo, tilning tarixiu shakllanish bosqichlari uchun xarakterlidir. bu atama til sistemasining quui sathlaridan bo‘lgan shevalarga xos progressiv unsurlarni o‘zida birlashtirgan va qauta ishlangan holda, ulardan ustivor turadigan til sathini aks ettiradi shu bois, dostonlar tili uchun xarakterli bo‘lgan tarixiulik, ulardagi eskirgan til birliklari bilan b...

Формат DOC, 94,5 КБ. Чтобы скачать "o‘zbek xalq eposlari tilining ustdialektlik xususiyatlari", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: o‘zbek xalq eposlari tilining u… DOC Бесплатная загрузка Telegram