o‘zbek xalq eposlari leksikasining qiyosiy-tarixiy tavsifi

DOC 202,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405743607_56381.doc o‘zbek xalq eposlari leksikasining qiyosiy-tarixiy tavsifi o‘zbek xalq eposlari leksikasining qiyosiy-tarixiy tavsifi xullas, qayd etilgan dalillarning o‘ziyoq, tarixan hududiy chegaralangan jonli tilga nisbatan ustivor bo‘lgan og‘zaki poetik ustdialektning vujudga kelishida folklor janrlarining asos bo‘lganligi hamda ularning keyinchalik milliy tilning tarkib topishida ham muhim vositalardan biri sifatida xizmat qilganligidan dalolat beradi. til sistemasining ilk uslubiy tarmoqlanishi va funksional kengayishini ta’minlagan poetik ustdialektlik esa folklorning boshqa ommaviy ijroga asoslangan janrlariga nisbatan ancha konservativ qonuniyatlarga asoslangan xalq dostonlarida saqlanib qolgan tarixiy lingvistik dalillar misolida yaqqol ko‘zga tashlanadi. zero, dostonlarda saqlangan tarixiy va eskirgan yoki hozirgi adabiy til me’yorlariga nisbatan lahjaviy qiyofa kasb etgan ko‘pgina til birliklari, adabiy til tarixining umumturkiy hamda milliy bosqichlarida funksional normativ unsur sifatida faol iste’mol etilganligi ko‘pchilik tadqiqotlarda ta’kidlab o‘tiladi. ŏzbek xalq dostonlarining adabiy til tarixiga munosabatini belgilashda muhim bo‘lgan bunday dalillarni ro‘yobga chiqarish va atroflicha tavsiflash esa, birinchidan, mazkur manbalarda saqlangan tarixiy va tarixiy-dialektal birliklarni milliylikkacha hamda …

ik ularning umumturkiy va milliy bosqichlarda adabiy tilning funksional-normativ birliklari sifatida faoliyat ko‘rsatganligini tasdiqlaydi. shunday ekan, qadimgi turkiy qavmlarning o‘tmish madaniyati, tarixi, adabiyoti va etnografiyasi bilan bevosita aloqador bo‘lgan ko‘pgina ma’lumotlarni o‘zida mujassamlantirgan tarixiy va eskirgan so‘zlarning qiyosiy-tarixiy tahliligina, dostonlarning til sistemasida tutgan o‘rni, ahamiyati xususida yuqorida aytilgan mulohazalarni bevosita dalillash imkonini beradi. bunday tahlil jarayonida dostonlarda saqlangan har bir lingvistik birlikni qadimgi turkiy bitiglar tili bilan qiyosiy o‘rganish alohida ilmiy ahamiyatga ega bo’ladi. chunki folklor manbalari insoniyat badiiy tafakkurining ilk mahsuli sifatida tan olinar ekan, demak, tilning qayta ishlanishi, dastlabki me’yoriy birliklarning vujudga kelishi, ustdialekt xarakterga ega bo‘lishi bilan bog‘liq murakkab jarayonni folklor va uning bevosita ta’sirida yaratilgan qadimgi turkiy manbalarning qiyosiy tahlili asosidagina anglash mumkin bo‘ladi. aynan badiiy tafakkur jarayoni til unsurlarining, ayniqsa, lug‘aviy birliklarning poetik ifoda vositasi sifatida shakllanishi turli ma’no nozikliklarning kashf etilishi, ommaviy, odatiy hamda an’anaviy xususiyat kasb etishi uchun qulay imkoniyat yaratadi. bizgacha yetib …

ina so‘zlar, ular taraqqiyotining ana shu davridan dalolat beradi. bu jarayonda, ayniqsa, o‘z ijodiy shakllanishining ilk bosqichidanoq barcha turkiy qavmlarning umumiy yodgorligiga aylangan «alpomish», «go‘ro‘g‘li» singari dostonlarning ahamiyati beqiyos bo‘lgan. zotan, bunday dostonlardagi tarixiy lingvistik dalillar ham ularning shakllanish tarixiga mos ravishda ko‘proq umumuturkiy bosqichga xos til qonuniyatlarini o‘zida aks ettiradi. boshqacha qilib aytganda, «o‘zbek xalq dostonlarining asosiy lug‘at boyligi qadimgi va hozirgi turkiy tillar uchun mushtarakdir». darhaqiqat, yozuv va yozma badiiy ijod hali to‘la shakllanmagan bir davrda, yagona xalq bo’lgan turkiy qavmlarning ma’naviy va madaniy ehtiyojini qondiruvchi muhim vosita bo‘lib xizmat qilgan og‘zaki janrlarga xalq tilidagi eng ibratli, eng ta’sirchan va obrazli, shuningdek , eng odatiy, an’anaviy, ommaviy bo‘lgan so‘z va iboralar jalb etilgan. bunday ijodiy jarayonning ko‘p asr mobaynida izchil davom ettirib borilishi, ular tilida lahjalarga xos unsurlardan xoli bo‘lgan ko‘plab so‘zlarning chuqur o‘rin egallashi va tanlanishi uchun qulay imkoniyat tug‘dirgan. garchi bu tanlanish jarayoni yozuv kashf etilganidan …

ash shoirning «bulbul taronalari» (3-jild) ko‘p tomligidan o‘rin olgan «xushkeldi» va «qunduz bilan yulduz» dostonlari asosida to‘plangan leksik dalillarni quyidagi tartibda qiyoslab o‘rganishni lozim topdik: 1. dostonlar tilining qadimgi folklor janrlariga hamda umumturkiy adabiy tilga munosabatini belgilashda mazkur davrda yaratilgan yozma manbalar va ular asosida tuzilgan so‘zliklar tayanch manba hisoblanadi. shuning uchun ham dostonlar tilidagi qadimgi turkiy tilga oid so‘zlar tahlili jarayonida «devonu lug‘otit turk» (dlt)«qadimgi turkiy so‘zlar lug‘ati» (dts) hamda v.v. radlov (rad.) va l.z.budagov (bud.) tomonidan tuzilgan lug‘atlar bilan qiyoslandi. 2. dostonlarning keyingi taraqqiyot bosqichi bevosita eski o‘zbek adabiy tili bilan aloqadordir. shu bois dostonlarda qadimgi turkiy manbalar tili uchun xos bo‘lmagan ko‘pgina so‘z va iboralar ham uchraydiki, ular tahlil jarayonida, asosan, «navoiy asarlari lug‘ati» (nal), shuningdek, «badoi al-lug‘at» (bl), «kelurnoma» (kel) va boshqa eski o‘zbek tiliga oid manbalar bilan qiyoslandi. ma’lumki, adabiy tilning har bir tarixiy bosqichiga xos leksik fondi asosini mazkur davr talab va ehtiyoji natijasida …

xshilari tomonidan izchil qayta ishlanib borilishi; 4) yozma badiiy ijodning keyingi davrlar mobaynida folklor manbalariga kuchli ta’sir etishi kabi omillar muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. aynan ana shunday ekstralingvistik omillarning aks-sadosi o‘laroq, dostonlarning tarixiy leksik qatlami: a) ist’mol darajasiga ko‘ra til tarixining eng qadimgi davrlarida, shuningdek, hozirgi tilda ham o‘zining funksional-normativlik xususiyatini yo‘qotmagan so‘zlardan; b) iste’mol davri va me’yoriylik xususiyatiga ko‘ra til tarixining qadimgi turkiy va eski o‘zbek tili bosqichlarigagina daxldor bo‘lgan so‘zlardan iboratligi bilan xarakterlanadi. tadqiqotlarda bunday qadimgi asosga ega bo‘lgan leksik hodisa «eski so‘zlar» va «eskirgan so‘zlar» kabi atamalar vositasida tasniflanadi. ana shu tasnifdan kelib chiqqan holda, dostonlar leksikasining tarixiy ildizlarini yoritishda muhim bo‘lgan qadimiy so‘zlar qatlamini, dastlab ikkita katta guruhga, ya’ni eski va eskirgan so‘zlarga ajratish o‘rinlidir: 1. eski so‘zlar. yuqorida ta’kidlab o‘tilganidek, dostonlar tilidan o‘rin olgan qadimiy so‘zlarning kattagina guruhi tilda paydo bo‘lish vaqtiga ko‘ra til tarixining eng qadimgi davriga borib taqalishiga qaramay, hozirgi o‘zbek adabiy tilida …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "o‘zbek xalq eposlari leksikasining qiyosiy-tarixiy tavsifi"

1405743607_56381.doc o‘zbek xalq eposlari leksikasining qiyosiy-tarixiy tavsifi o‘zbek xalq eposlari leksikasining qiyosiy-tarixiy tavsifi xullas, qayd etilgan dalillarning o‘ziyoq, tarixan hududiy chegaralangan jonli tilga nisbatan ustivor bo‘lgan og‘zaki poetik ustdialektning vujudga kelishida folklor janrlarining asos bo‘lganligi hamda ularning keyinchalik milliy tilning tarkib topishida ham muhim vositalardan biri sifatida xizmat qilganligidan dalolat beradi. til sistemasining ilk uslubiy tarmoqlanishi va funksional kengayishini ta’minlagan poetik ustdialektlik esa folklorning boshqa ommaviy ijroga asoslangan janrlariga nisbatan ancha konservativ qonuniyatlarga asoslangan xalq dostonlarida saqlanib qolgan tarixiy lingvistik dalillar misolida yaqqol ko‘zga tashlanadi. zero, dostonlarda ...

Формат DOC, 202,5 КБ. Чтобы скачать "o‘zbek xalq eposlari leksikasining qiyosiy-tarixiy tavsifi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: o‘zbek xalq eposlari leksikasin… DOC Бесплатная загрузка Telegram

o‘zbek xalq eposlari leksikasining qiyosiy-tarixiy tavsifi

Предварительный просмотр (5 стр.)

Хотите читать дальше?

О "o‘zbek xalq eposlari leksikasining qiyosiy-tarixiy tavsifi"

Похожие файлы