o'timli va o'timsiz fe'llar.fe'l nisbatlari bo'lishli va bo'lishsiz fe'llar

DOC 52,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405686015_56280.doc o'timli va o'timsiz fe'llar.fe'l nisbatlari bo'lishli va bo'lishsiz fe'llar reja: 1. o'timli va o'timsiz fe'llar haqida ma'lumot. 2. fe'llardagi o'timli va o'timsizlik ma'nosining ifodalanish usullari. 1. fe'l nisbatlari haqida ma'lumot. 2. fe'l nisbatlarining ko'rinishlari va ularning yasalishi. 1. fe'llardagi bo'lishli va bo'lishsizlik tushunchasi haqida bo'lishsiz fe'llardagi bo'lishsizlik ma'nosining ifoda shakllari fe'ldan anglashilgan harakatning tushum kelishigi formasidagi ot bilan (yoki otlashgan so'z bilan) ifodalangan predmetga o'tganligini bildiradigan fe'llar o'timli fe'l deyiladi, masalan: so'radi (qiyoslang: kitobni so'radi, onasini so'radi); uxlatdi (qiyoslang: bolasini uxlatdi.). biron predmetga bevosita o'tmaydigan harakatni anglatadigan fe'llar o'timsiz fe'l sanaladi. masalan: otlar jon-jahdi bilan yugura ketdi (ё.sh.) o'timli fe'l ba'zan chiqi shva jo'nalish kelishigi formasida qo'llagan otlar bilan bog'lanib keladi, qiyoslang: oling (nonni oling, nondan oling); minmoq otni minmoq, otga minmoq). fe'dagi o'timli – o'timsizlik 2 usul bilan ifodalanadi: 1) leksik-semantik; 2) morfologik (affiksasiya) usullari. birinchi usulda fe'llar hech qanday shakl o'zgarishsiz (o'zak- negiz holatida) o'z leksik ma'nosiga …

sa, bunday fe'ning o'timli yoki o'timsizligi eng keyin qo'shilgan nisbat qo'shimchasi orqali belgilanadi, masalan: yech – o'timli, yechin – o'timsiz, yechintir – o'timli, yechintirildi - o'timsiz fe'l. o'timli va o'timsiz fe'llarni shakllantiruvchi qo'shimchalar qatoriga kiritiladi. ish-harakatning bajaruvchisi (sub'yekti) bilan predmeti (ob'yekti) orasidagi yoki bir necha bajaruvchi (sub'yektlar) orasidagi munosabatning ifodalanishi fe'l nisbati deyiladi ta'rifini qanday tushinish lozim? quyidagi misollardagi ajratib ko'rsatilgan fe'l va u aloqador bo'lgan so'zlarning ma'no va grammatik xususiyatlariga e'tibor bering: 1. mehnatni sevgan kishi unadi. bunga harakat (unadi, o'sadi) grammatik jihatdan ega vazifasini bajargan shaxs (kishi) tomonidan bajarilganlik ma'nosi anglatiladi. ana shu xildagi gap qurilishi tilshunoslikda aktiv konstruksiya (faol qurilma) deb yuritiladi, bunday gap tarkibida qo'llangan fe'l kesim esa aniq nisbat shaklidagi fe'l sanaladi. bunday fe'l shaklida maxsus nisbat ko'rsatkichi bo'lmaydi, shuning uchun ham u boshqa nisbat shakllarini hosil qilish uchun asos bo'la oladi (qiyoslang: undi, undirdi kabi). 2.salima maktabga otlandi. bu gapdagi otlandi fe'li harakatni bajaruvchi …

k nisbati qo'shimchasi sanaladi. 4. avaz bilan xulkar tiniq suv bo'yida ovqatlanishdi. (p.q.). bu misoldagi ovqatlanishdi fe'li harakatning sub'yekti (egasi -bajaruvchisi) ikki nafar shaxs (avaz, xulkar) ekanini, harakat ular tomonidan birgalikda bajarilganligini ifodalaydi. bunday ma'no fe'l tarkibidagi -ish qo'shimchasi vositasida shakllangan. demak, harakat bir necha (ikki undan ortiq) shaxs tomonidan birgalikda bajarilganligini ifodalovchi fe'l birgalik nisbatda deb qaraladi. 5.nilufar 10 tomchi dorini piyolaga tomizdi va bemorga ichirdi. bunda tomizdi harakatining ob'yekti dorini; ichirdi harakatining ob'yekti vasub'yekti bemorga bo'lib, ular grammatik sub'yekt -ega (nilufar) vositasida, uning ta'siri, aralashuvi yordami bilan amalga oshganlik tushunchasi berilgan. bunday tushuncha tomizdi fe'li tarkibidagi -iz; ichirdi fe'li tarkibidagi -ir qo'shimchalari orqali ifodalangan. bu qo'shimchalar orttirma nisbat qo'shimchalari sanaladi. demak, fe'lda 5 xil nisbat bo'lib, aniq nisbatda maxsus nisbat shaklini hosil qiluvchi qo'shimcha bo'lmaydi. o'zlik nisbati fe'l o'zak - negiziga asosan, -i, -in (o'ra -n, yuv in); -l, -il (surka-l, cho'm-il); -lan (jon-lan, shod-lan) qo'shimchalarini majhullik nisbati …

) ish-harakatni anglatuvchi fe'llar bo'lishli fe'l deyiladi. masalan: ol, ol, ishlat, o'rganib, ko'rgan, o'qisa, bilindi... bajarilmaydigan (bajarilmayotgan, bajarilmagan) ish-harakatni anglatuvchi fe'llar bo'lishsiz fe'l deyiladi. masalan: ishlatma, borma, ko'rmagan, eshitmasdi, o'qimasa, bilinmadi, bilingan emas… bu fe'llar tarkibidagi -ma, -mas qo'shimchalari, emas so'z shakli bo'lishsiz fe'llarni shakllantirgan; ularni tushirib qoldirsak, bo'lishli fe'llar holatiga aylanadi. demak, bo'lishlilik ma'nosini ifodalaydigan maxsus grammatik vositalar (ko'rsatgichlar) yo'q, ammo bo'lishli fe'llardan ularning bo'lishsiz shakllarini hosil qiladigan vositalar mavjud. o'zbek tilida bo'lishsizlik ma'nosi birinchidan, -ma (o'qima, o'tkazma, aytmagach, bajarilmadi–) -may (qiyoslang: qiynalib – bo'lishli, qiynalmay – bo'lishsiz); -mas (qiyoslang: ishlar –bo'lishli, ishlamas – bo'lishsiz) qo'shimchalari vositasida; ikkinchidan, emas, yo'q so'zlari (o'qigan emas, borgani yo'q kabi) yordamida; uchinchidan, -na so'zini uyushiq bo'lak sifatida qo'llangan bo'lishli fe'l oldidan keltirish orqali (m: na o'qidi, na yozdi) ifodalanadi. uyushiq holda qo'llangan bo'lishsiz fe'llardan oldin kelgan na so'zi uning ma'nosini qo'shadi (m: na o'qimaydi, na ishlamaydi...) takrorlangan fe'l formalarining birinchi tarkibidagi -a, -ya …

1980 yil 7. a.g'ulomov, a.n. tixonov, r. kungurov. «o'zbek tilimorfem lug'ati» toshkent, 1977 yil 8. www.ziyonet.uz

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "o'timli va o'timsiz fe'llar.fe'l nisbatlari bo'lishli va bo'lishsiz fe'llar"

1405686015_56280.doc o'timli va o'timsiz fe'llar.fe'l nisbatlari bo'lishli va bo'lishsiz fe'llar reja: 1. o'timli va o'timsiz fe'llar haqida ma'lumot. 2. fe'llardagi o'timli va o'timsizlik ma'nosining ifodalanish usullari. 1. fe'l nisbatlari haqida ma'lumot. 2. fe'l nisbatlarining ko'rinishlari va ularning yasalishi. 1. fe'llardagi bo'lishli va bo'lishsizlik tushunchasi haqida bo'lishsiz fe'llardagi bo'lishsizlik ma'nosining ifoda shakllari fe'ldan anglashilgan harakatning tushum kelishigi formasidagi ot bilan (yoki otlashgan so'z bilan) ifodalangan predmetga o'tganligini bildiradigan fe'llar o'timli fe'l deyiladi, masalan: so'radi (qiyoslang: kitobni so'radi, onasini so'radi); uxlatdi (qiyoslang: bolasini uxlatdi.). biron predmetga bevosita o'tmaydigan harakatni anglatadigan fe'llar o'tim...

Формат DOC, 52,5 КБ. Чтобы скачать "o'timli va o'timsiz fe'llar.fe'l nisbatlari bo'lishli va bo'lishsiz fe'llar", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: o'timli va o'timsiz fe'llar.fe'… DOC Бесплатная загрузка Telegram