fe'lning funksional formalari

DOC 44,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405602817_55952.doc fe'lning funksional formalari reja: 1. fe'lning sintaktik vazifa bajarish bilan bog'liq xususiyatlari 2. fe'lning fuksional formalari; -sof fe'l; -ravishdosh; -sifatdosh; -harakat nomi fe'lning tuslangan formadan qo'llanib, kesim vazifasini bajargan shakli sof fe'l deyiladi. shuning uchun ham u har uch zamon shaklida qo'llangan aniqlik mayli formasidagi fe'llarni, shuningdek buyruq -istak va shart mayli formasidagi fe'llarni o'z ichiga oladi. masalan: ishchi dastgohni boshqaryapti. aqllni beaqldan o'rgan (maqol). ochilmaydi gullar (h.o.). gapda hol yoki ergash gapning kesimi vazifasini bajarishga mos bo'lgan fe'l shakli ravishdosh deyiladi. u, bu odatda harakatning belgisini anglatadi. ravishdosh sof fe'l singari o'timli-o'timsizlik, nisbat, bo'lishli-bo'lishsizlik, zamon tushunchalarini ifodalash xususiyatiga ega. 1. ter to'kib mehnat qilsang, rohatlanib yashaysan. 2. haydar chiqib ketgach, navoiy kitob ustida ishlashga o'tirdi. bu misollarning birinchisida ter to'kib, rohatlanib ravishdoshlari hol vazifasini, ikkinchi misoldagi chiqib ketgach ravishdoshi ergash gapning kesimi vazifasini bajargan. ravishdoshning zamoni nisbiy zamon sanaladi. o'tgan zamon ravishdoshlari fe'l o'zak-negiziga-b (-ib), -gach (-kach, -qach), …

-gani (-kani-qani) affiksli shakli- ma affiksini olmaydi-bunday fe'l formalarning bo'lishsiz shakli yo'q, emas so'zlari vositasida beriladi. ravishdoshlar tuslovchi qo'shimchalarini olish-olmaslik xususiyatiga ko'ra ikkiga bo'linadi: 1) tuslanadigan ravishdoshlar 2) tuslanmaydigan ravishdoshlar. tuslanadigan ravishdoshlarga-b, (-ib), -a (-y) qo'shimchalarini qo'shishi bilan shakllangan ravishdoshlar kiradi. tuslangan ravishdoshlar aniqlik mayli formasi sanalib, gapda kesim vazifasini bajaradi. (sof fe'lga aylanadi), qiyoslang: o'ylab gapirdi -o'ylabman, o'ylabsan... yashay oladi-yashaymiz, yashaysan,... demak, tuslanadigan ravishdoshlar nutqda tuslanmagan va tuslangan holda qo'llana oladi. ravishdoshlarning -gach (-kach, -qach), -gani (-kani, -qani; gali, -kali, -qali); -guncha (kuncha, -quncha) affikslari yordamida shakllangan formalari tuslanmaydigan ravishdoshlar sanaladi. tuslanmaydigan ravishdoshlarning ayrimlari (-gani, kani-qani affikslari bilan yasalgan formalari) fe'lning leksik ma'nosiga maqsad tushunchasi ma'nosi qo'shilganligini; boshqa bir guruhini tashkil etuvchilar esa (-gach, -kach.., -guncha, kuncha.. affikslari bilan shakllangan formalari) payt tushunchasi ma'nosi qo'shilganini ifodalaydi. predmetning belgisini ifodalaydigan fe'l shakli sifatdosh deyiladi: aytar so'zni ayt, aytmas so'zdan qayt (maqol) bu gaplagi aytar bo'lishli formadagi, aytmas bo'lishsiz formadagi sifatdosh …

qilinadi: kulayotgan bola, yig'uvchi apparat.. kelasi zamon sifatdoshi fe'l o'zak-negiziga –r (-ar), -digan affikslarini qo'shish bilan; ba'za esa –jak (-ajak), qo'shimchalarini qo'shish bilan yasaladi: qaynar (buloq), sug'orilgan (yer). sifatdoshlarning nisbatan qadimiy shakllari –mish, -dik (o'tgan zamon); guchi (g'uchi) (hozirgi zamon); -gay (-kay-qay, -g'ay; -gusi, g'usi, -asi) (kelasi zamon) affikslarini qo'shish bilan shakllangan. sifatdoshlar nutqda tuslangan va tuslanmagan; otlashgan va otlashmagan holda qo'llana olish xususiyatiga ega. sifatdoshlar tuslanganda aniqlik maylining ma'lum bir zamoniga xos bo'lgan fe'lni hosil qiladi va ular gapda kesim vazifasini bajaradi. masalan: men chimyondan qaytayotgan edim. biz sayohatga ketadiganmiz. tilagingga albatta erishajaksan. sifatdoshlar tuslanmagan va otlashmagan holda qo'llanib, gapda aniqlovchi (sifatlovchi) vazifasini bajaradi: masalan: beshik yonida kuylayotgan onaning allasi eshitildi. bunday holda ular, to'liq turlanmaydi, ammo ular o'rni kelishiklari affiksini olishi mumkin: o'rin kelishiklari formasidagi sifatdoshlar, asosan, ergash gapning kesimi vazifasini bajaradi. masalan: jahl chiqqanda, aql ketadi. (maqol) sifatdoshlar otlashish xususiyatiga ega. ular otlashganda so'z o'zgartuvchi (turlovchi) qo'shimchalarni …

izlik nisbat kategoriyalarini saqlasa, unda hozirgi-kelasi zamon tushunchasi ifodalansa, boshqa fe'l formalari singari boshqarish xususiyatiga ega bo'lsa; ikkinchi tomondan, otga xos bo'lgan son, egalik, kelishik affikslarini olib, gapda ega to'ldiruvchi, qaratqich vazifasini, ko'makchilar bilan birga hol vazifasini bajaradi. masalan: 1. ёqimli taronani qayta tinglashga jazm etdi. 2. o'qimoq-ulg'aymoqdir (maqol) 3. olmoqning bermog'i bor (maqol) 4. o'z orzusiga erishish uchun magistraturaga kirdi. bu misollarning birinchisida tinglashga harakat nomi formasi vositali to'ldiruvchi, ikkinchisida o'qimoq, ulg'aymoq fe'l shakllari ega, kesim vazifalarini; uchinchisida olmoqning qaratqich aniqlovchi, bermog'i ega vazifasini; to'rtinchisida erishish harakat nomi formasi uchun ko'makchi bilan birga hol vazifasini bajargan. yuqoridagi misollar tarkibidagi harakat nomi formalari jo'nalish (1), bosh (2,3,4), qaratqich kelishiklari formasida qo'llangan. adabiyotlar ro'yxati 1. i.a.karimov. barkamol avlod-o'zbekiston taraqqiyotining poydevori. toshkent, 1997 yil 2. u.tursunov, n.muxtorov, sh.rahmatullayev. «hozirgi o'zbek adabiy tili» 1992 yil 3. a.abduazizov. «o'zbek tili fonologiyasi va morfologiyasi» toshkent, 1992 yil 4. s.rahimov, b.umurqulov, «hozirgi o'zbek-adabiy tili» toshkent, 2001 …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "fe'lning funksional formalari"

1405602817_55952.doc fe'lning funksional formalari reja: 1. fe'lning sintaktik vazifa bajarish bilan bog'liq xususiyatlari 2. fe'lning fuksional formalari; -sof fe'l; -ravishdosh; -sifatdosh; -harakat nomi fe'lning tuslangan formadan qo'llanib, kesim vazifasini bajargan shakli sof fe'l deyiladi. shuning uchun ham u har uch zamon shaklida qo'llangan aniqlik mayli formasidagi fe'llarni, shuningdek buyruq -istak va shart mayli formasidagi fe'llarni o'z ichiga oladi. masalan: ishchi dastgohni boshqaryapti. aqllni beaqldan o'rgan (maqol). ochilmaydi gullar (h.o.). gapda hol yoki ergash gapning kesimi vazifasini bajarishga mos bo'lgan fe'l shakli ravishdosh deyiladi. u, bu odatda harakatning belgisini anglatadi. ravishdosh sof fe'l singari o'timli-o'timsizlik, nisbat, bo'lishli-bo'lishsizlik, za...

Формат DOC, 44,5 КБ. Чтобы скачать "fe'lning funksional formalari", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: fe'lning funksional formalari DOC Бесплатная загрузка Telegram