morfologiya bo'limi. grammatik shakl va uning turlari

DOC 43,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405682404_56233.doc morfologiya bo'limi. grammatik shakl va uning turlari reja: 1. morfologiyaning tilshunoslik bo'limlari bilan aloqasi. 2. grammatik va leksik ma'no. 3. grammatik shakl turlari. 4. grammatik shakl tuzilishi. grammatika (grek. gramma) «harf o’qish va yozish san'ati», atamasi tilning morfologik va sintaktik qurilishi va bu qurilishni o’rganadigan tilshunoslik bo’limi ma'nolarida qo’llaniladi. birinchi ma'nosi ob'ektni, ikkinchi ma'nosi esa tilshunoslik bo’limini bildiradi. grammatika tilshunoslik bo’limi sifatida so’z shakllari va kategoriyalari, so’zlarni leksik-grammatik guruhlarga (lgg larga) tasniflash tamoyillari, gap va uning kategoriyalari, gapning tu’zilish turlari kabi masalalarni o’rganadi. ko’rinadiki, grammatika til tuzilishining ikki sathi - morfologik va sintaktik sathini o’rganish bilan shug’ullanadi. shuning uchun ham u tilshunoslikning morfologiya va sintaksis bo’limlarini o’z ichiga oladi. morfologiya bo’limida so’z shakllari va kategoriyalari, so’z shakllarini tasniflash tamoyillari haqida, sintaksisda esa so’z shakllarinnng gap tarkibida o’zaro birikish yo’llari, gap va uning kategoriyalari, gapning tuzilish tiplari haqida bahs yuritiladi. so’z shakllarida morfologik va sintaktik ma'nolarning uyg’unligi ko’rinadi. morfologiya grek. …

ning, ishni, ishga, ishdan, ishda so’z shakllari uchun umumiy bo’lgan qism ‘ish’ leksemaga teng keladi. so’zning grammatik ma'no ifodalovchi grammatik morfemalar sistemasi grammatik paradigma hisoblanadi. masalan, kitobim, kitobing, kitobi otlarning egalik paradigmasi sanaladi. paradigmaning muayyan bir a'zosi so’z shakli hisoblanadi. paradigma a'zolari o’z ichida o’zaro zidlik munosabatida bo’ladi. ana shu munosabat u yoki bu paradigma a'zosini to’gri tavsiflash va uning sistemadagi qiymatini to’gri belgilash imkonini beradi. masalan, qalam so’zining birlik shaklda ekanligini otlarning son paradigmasidagi qalamlar shakliga qarab belgilaymiz. yoki shu so’zning bosh kelishikda ekanligini otlarning kelishik paradigmasidagi qalamning, qalamni kabi shakllarga qarab anglaymiz. bundan ko’rinadiki, har bir paradigma asosini o’zi tashkil etgan a'zolari o’rtasidagi zidlanishlar tashkil etadi. zidlanishlar paradigma a'zolarining yashash va rivojlanish asosidir. har bir zidlanishda umumiylik-xususiylik dialektikasi namoyon bo’ladi. zidlanuvchi a'zolar birlashtiruvchi va farqlovchi semalar majmuasidan iborat bo’ladi. birlashtiruvchi sema zidlanuvchi a'zolarni ma'lum sinfga birlashtirish uchun xizmat qilsa, farqlovchi semalar ma'lum sinf tarkibidagi a'zolarning o’zaro farqlanishini, o’ziga …

osabatidan tashkil topgan butunlik [m+m] gapga tayyor qolda olib kiriluvchi funktsional birlikdir. hatto bir morfemadek tuyulgan kitob, qalam kabi so’zlar ham morfemik jiqatdan ikki morfemadan tashkil topgan butunlik sanaladi: [kitob + m] m qis-mi - bosh kelishik birlikni ifodalovchi nol shakldir. morfologik so’z morfemalarning sintagmatik munosabatidan tashkil topar ekan, demak, so’zning qurilish birligi morfema varianti sanaladi. shuning uchun morfologiyada morfema va uning varianti tushunchasi markaziy o’rinni egallaydi. tilning eng kichik ma'noli birligi morfemadir. morfema ijtimoiy-ruhiy mohiyat bo’lib, bevosita kuzatishda – nutk jarayonida bir nechta variantlar orqali namoyon bo’ladi. morfemaning nutq tarkibida bir necha ko’rinishlarda namoyon bo’lishi allomorflar yoki morfemaning variantlari sanaladi. masalan, qishlog’imizga so’z shakli hozirgi o’zbek tili nuqtai nazaridan uch allomorfning (tarixiy jihatdan to’rt allomorf: qish +log’+ imiz + ga) sintagmatik munosabatidan tashkil topgan butunlikdir: qishlog’ + imiz + ga. variantlar namoyon bolish shart-sharoitiga ko’ra bir necha turga bo’linadi: 1) kombinator variantlari; '2) pozitsion variantlar; 3) fakultativ variantlar. . …

arkibidagi qaysi narsaning nomi ekanligini bildiradi. masalan, qalam leksik morfemasi predmetlikni bildirish bilan birga, predmetlik sinfiga mansub bo’lgan, qo’l bilan yozish uchun mo’ljallangan o’quv quroli nomini ham bildiradi. morfologiyada morfologik ma'no, morfologik shakl va morfologik kategoriya tushunchalari katta ahamiyatga ega. ular o’zaro bog’likda bo’lgan, bir-birini taqozo etuvchi tushunchalardir. grammatik ma'no leksik ma'nodan farqli ravishda borliqdagi narsa va hodisalarning umumlashgan ma'nolarini va ular o’rtasidagi munosabatni bildiradi. masalan daraxt so’zi «bo’ydor, tanadan, shoxlanuvchi ko’p yillik o’simlik» leksik ma'nosidan tashqari predmetlik ma'nosiga ham ega. bunday ma'noga faqat daraxtlargina emas, balki kim yoki nima so’rogi-ga javob bo’luvchi jami jonli - jonsiz narsa va qodisalar }ham ega bo’ladi. ana shu umumiy ma'no ham grammatik ma'no sanaladi. bu ma'no leksema ma'nosi bilan bevosita aloqador va borliqdagi umumiy narsa va hodisalarning inikosidir. bu ma'no leksemaning o’zidan bilinib turadi. shu bilan birgalikda daraxt so’zi bosh kelishiq birlik ma'nosini hami fodalaydi. bu ma'nolar esa kelishik paradigmasida boshqa kelishiklarga nisbatan …

rammatik shakl hisoblanadi. masalan, kelishik shakli. aslida grammatik shakl deganda ma'lum grammatik ma'noning moddiy tomoni tushuniladi. shunday ekan, grammatik shakl grammatik kategoriyami tashkil etgan qismlarning bir tomoni — shakliy tomonini ifodalaydi. demaq grammatik kategoriya grammatik shakllarning munosabatidan tashkil topgan umumiylik desak mantiqan to’g’ri bo’lmaydi. chunki grammatik kategoriya tarkibiga kirgan har bir qism ham, o’z navbatida, shakl ya mazmun munosabatidan tashkil topgan yaxlitlik sanaladi. ana shuni hisobga olgan holda, grammatik kategoriya tarkibiy qismlari uchun grammema a.tamasidan foydalanamiz. grammema grammatik shakl va grammatik ma'no munosabatidan tashkil topgan grammatik kategoriyaning tarkibiy qismi sanaladi. bu vaqtda grammatik kategoriya grammemalarga bo’linadi. grammemalar farqlanish (dinstiktiv) jihatdan kuchli va kuchsiz turlarga bo’linadi. kuchsiz farqlash xususiyatiga ega bo’lgan grammemalar doimo moddiy ifodalanishi shart emas. masalan, otlarning son zidligida birlikning moddiy maxsus vosita yordamida ifodalanishi shart emas. lekin uning birlik shaklda ekanligi ko’plik shaklga zid qo’yish orqali ma'lum bo’ladi. kuchli farqlash xususiyatiga ega bo’lgan grammemalar doim moddiy ifodasini topadi. …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "morfologiya bo'limi. grammatik shakl va uning turlari"

1405682404_56233.doc morfologiya bo'limi. grammatik shakl va uning turlari reja: 1. morfologiyaning tilshunoslik bo'limlari bilan aloqasi. 2. grammatik va leksik ma'no. 3. grammatik shakl turlari. 4. grammatik shakl tuzilishi. grammatika (grek. gramma) «harf o’qish va yozish san'ati», atamasi tilning morfologik va sintaktik qurilishi va bu qurilishni o’rganadigan tilshunoslik bo’limi ma'nolarida qo’llaniladi. birinchi ma'nosi ob'ektni, ikkinchi ma'nosi esa tilshunoslik bo’limini bildiradi. grammatika tilshunoslik bo’limi sifatida so’z shakllari va kategoriyalari, so’zlarni leksik-grammatik guruhlarga (lgg larga) tasniflash tamoyillari, gap va uning kategoriyalari, gapning tu’zilish turlari kabi masalalarni o’rganadi. ko’rinadiki, grammatika til tuzilishining ikki sathi - morfologik va sint...

Формат DOC, 43,5 КБ. Чтобы скачать "morfologiya bo'limi. grammatik shakl va uning turlari", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: morfologiya bo'limi. grammatik … DOC Бесплатная загрузка Telegram