grammatik kategoriyalar

DOC 46.5 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1405657572_56035.doc grammatik kategoriyalar reja: 1. rod (jins) kategoriyasi. 2. son kategoriyasi. 3. kelishik kategoriyasi. 4. zamon kategoriyasi. 5. so’z turkumlari. 1. umumiy tilshunoslik nuktai nazaridan tillarda turli grammatik ma‘nolar uchraydi. lekin bu grammatik ma‘nolar va ularning ifoda uslublari uchun umumiy, bir-xil emas. har bir tilda o’ziga xos grammatik ma‘nolar va ularni ifodalash usullari mavjud. ular ayrim-ayrimxolda emas, balki ma‘no turlarinining yaqinligiga kura gurux- guruxxolda uchraydi. bunday guruxlarda ular son jixatdan kamida ikki va undan ortiq bo’lishi mumkin. ana shunday birikmalar tilshunoslikka oid adabiyotda grammatik kategoriya-umumlashgan grammatik ma‘no bo’lib, u tilning qaysi morfologik turiga kirishni kursatadi va uz ifodasini so’zlarning o’zgarishida yoki gapda so’zning boglanishida topadi. umumiy grammatik ma‘noni tashkil etuvchi xususiy ma‘nolar bir-biriga zid bo’ladi, inkor qiladi va shu bilan b irga bir-birini doimo takozo qiladi. grammatik kategoriyalar ifodalash usuliga kura 4 turga bulinadi: a) bu kategoriya tillarda uchraydigan boshqa grammatik kategoriyalardan farq qiladi. rod (jins) kategoriyasi tildagi so’zlarni uchta, …

n tashkil topgan. ba‘zi tillarda birlik va ko’plikdan tashkari juftlikni anglatuvchi ikkilik soni xam uchraydi. son kategoriyasi fakat otga xos bo’lmay, sifat, olmosh va fe‘llarda xam ifodalanishi mumkin, lekin uning grammatik ifoda usublari so’z turkumlari va tillarda bir xil emas. o’zbek, rus, ingliz, nemis, frantsuz tillarida mazkur kategoriya bir biriga zid bo’lgan ikki xususiy son - birligi va ko’pligidan tashkil topadi. o’zbek tilida bu kategoriya ot, olmosh va fe‘llarda; rus tilida ot, sifat, olmosh, fe‘l va tartib sonlarda; ingliz tilida asosan ot va olmoshlarda o’z aksini topadi. birlik soni predmet va xrdisalarning yakkaligini anglatsa, kuplik ularni birdan ortikligini, sonni noaniqligini ifodalaydi: kitob-kitoblar. v) kelishik kategoriyasi. otning boshqa so’z turkumiga munosabati kelishik kategoriyasi orqali ifodalanadi. bu kategoriya borliqdagi narsa, sifat va xrdisalar o’rtasidagi aloka munosabatlarini belgilaydi.kelishik kategoriyasini ifodalovchi grammatik vositalar ot va otlashgan so’zlarning sintaktik vazifasini kursatadi. shuning uchun ko’pchilik tilsho’noslar bu kategoriyani morfologik - sintaktik kategoriya deb yuritishadi. kelishik ma‘nolari …

mal ga oshiriladi. kelishiklar soni tillarda turlicha bo’lishi, kelishik kategoriyasiga kiruvchi xususiy ma‘no va shakllarining mazmuni va vazifasi xar xil ekanligidan dalolat beradi. g) grammatik zamon kategoriyasi tillarda eng ko’p tarqalgan fe‘l kategoriyalardan biridir. fe‘lning zamon kategoriyasi ish - xarakatning nutkning sodir bo’lish paytiga nisbatan amalga oshishini ko’rsatadi. nazariy jixatdan bu kategoriya: gapirayotgan paytdan keyin, gapirayotgan paytda, oldin sodir bo’ladigan ish - harakatini ifodalaydi. ko’pchilik tillarda zamon grammatik kategoriyasi ana shu xususiy ma‘nodan tashkil topgan. ii. inson ko’rgan, eshitgan va xis kilgan narsalarni turlarga, guruxlarga ajratadi. tur va guruxlarga ajratish doimo kiyoslash inson tabiatiga mos narsa. masalan, olma katta - kichikligi, rangi, hidi va hokazolariga qarab turlarga, navlarga bo’lamiz. sayyoralarni quyoshga yoki yerga nisbatan joylashishi, katta - kichikligi, xarorati, atmosferasi va tarkibiga qarab guruxlarga ajratamiz. lekin guruxlarga, turlarga ajratishning asosiy shartlaridan biri qurilayotgan narsa yoki xrdisaning kamida ikkita bo’lishi lozimligidir. ma‘lumki, tilda rang - barang, son — sanoqsiz so’zlar bor. …

zamon rus tilida o’nta, un ikkita, xato o’n beshta so’z turkumi bor, degan fikrlar o’rtaga tashlangan. agar ruchka so’zini biz ikkilanmasdan to desak, a) ma‘no nuqtai nazardan u narsani birlik va ko’plik ko’rsatkichiga ega, kelishiklar bilan to’rlanadi. jins ko’rsatkichi bor; b) ma‘lum sintaktik vazifalarni bajaradi; g) sifat, fe‘l va boshqa so’z turkumlari bilan aloqaga kirishadi. bu nuqtai nazardan vozmojno, veroyatno so’zlarini xozirda amalda bo’lgan turkumdan birortasiga kiritib bo’lmaydi. shuning uchun ba‘zi olimlar ushbu so’zlarni alohida turkum deb atashni tavsiya kilmoqda. hozirgi zamon ingliz tilidagi so’z turkumlarining soni turli olimlar tomonidan turlicha talqin qilinadi: ayrim olimlar xozirda amalda bulgan 10 ta so’z turkumiga (ot,;sifat, son, fe‘l, ravish, predlog, boglovchi, artikl, va yuklamalar), yana turtta qushib (molil so’zlar, xrlat kategoriyasi, undovlar, javob suzlar) so’z turkumlari sonini 14 ga yetkazadilar. bu - olimlarning so’z turkumlarini farqlashda qanday va nechta mezonlardan foydlanishlariga bogliqdir. xozirgi zamon o’zbek tilida so’z turkumlari 12 taga ajratiladi; ot, sifat, …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "grammatik kategoriyalar"

1405657572_56035.doc grammatik kategoriyalar reja: 1. rod (jins) kategoriyasi. 2. son kategoriyasi. 3. kelishik kategoriyasi. 4. zamon kategoriyasi. 5. so’z turkumlari. 1. umumiy tilshunoslik nuktai nazaridan tillarda turli grammatik ma‘nolar uchraydi. lekin bu grammatik ma‘nolar va ularning ifoda uslublari uchun umumiy, bir-xil emas. har bir tilda o’ziga xos grammatik ma‘nolar va ularni ifodalash usullari mavjud. ular ayrim-ayrimxolda emas, balki ma‘no turlarinining yaqinligiga kura gurux- guruxxolda uchraydi. bunday guruxlarda ular son jixatdan kamida ikki va undan ortiq bo’lishi mumkin. ana shunday birikmalar tilshunoslikka oid adabiyotda grammatik kategoriya-umumlashgan grammatik ma‘no bo’lib, u tilning qaysi morfologik turiga kirishni kursatadi va uz ifodasini so’zlarning o’zgarishid...

DOC format, 46.5 KB. To download "grammatik kategoriyalar", click the Telegram button on the left.

Tags: grammatik kategoriyalar DOC Free download Telegram