grammatik kategoriya (gk) va shakllar. grammatik kategoriyalar tasnifi

DOC 54.5 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1706114560.doc grammatik kategoriya (gk) va shakllar. grammatik kategoriyalar tasnifi reja: 1. kategoriya tushunchasi haqida. 2. gk ko` rinishlari va ularning tasnifi. 3. umumiy orta talim maktablarining ”ona tili” darsliklarida grammatik kategoriya va ularning tasnifini berish xususiyatlari. mavzu bo’yicha tayanch iboralar: grammatik kategoriya (gk), grammatik shakl (gsh), ravishdosh shakllarining xgm va ugmsi, son kategoriyasi, egalik kategoriyasi, kelishik kategoriyasi, subyektiv munosabat kategoriyasi, qiyoslash kategoriyasi, nisbat kategoriyasi, o‘zgalovchi kategoriya, kesimlik kategoriyasi, morfologik kategoriya (mk), sodda va murakkab kategoriyalar, “oldingisi bilan” aloqa, “keyingisi bilan” aloqa, leksik-morfologik kategoriya, funksional-morfologik kategoriya, tasnif tushunchasi, aloqa-munosabat shakllari, kichraytirish - erkalash shakli, lug’aviy shakllar. grammatik kategoriya va grammatik shakl masalasi grammatika fanida kop tilshunoslarni oylovga qoygan masalalardandir. gk mohiyati nimadan iborat? bu savolga tilshunoslar turlicha javob beradilar. buning mohiyatini bilish uchun dastlab kategoriya atamasining ozi nimaligi haqida fikr yuritaylik. bu atama falsafadan tilshunoslikka kirib kelgan bolib, falsafada bu tushuncha quyidagicha izohlanadi: "...obyektiv borliq va bilishdagi mohiyatan koproq qonuniy aloqa …

i. gk grammatik shakllarning oddiy arifmetik yig`indisi emas, balki malum turdagi formalarning barqaror munosabatlari tizmasidan iborat bo`lgan yangi bir butunlikdir. shuning uchun grammatik kategoriya ozi uchun xos bolgan umumiy manoga ega, bu mano shu kategoriya shakllarida malum korinishlarda, turlarda parchalanib, aniqlanib voqelanadi. shuning uchun kategoriya ugmsi bilan shu kategoriya birliklari shakllari xgmlari ozaro tur- jins munosabatlarida turadi. masalan, ozbek tilida ravishdoshlarning ugmsi "felni fel bilan aloqaga kiritish" sifatida tavsiflanadi. lekin ravishdoshlarning xususiy korinishlari quyidagi paradigmani hosil qiladi: i. 1.- gach ─ boshqa bir harakatning boshlanish chegarasini korsatish; 2. -guncha ─ boshqa bir harakatning tugallanish chegarasini ifodalash; 3. -ganda ─ boshqa bir harakat sodir bolish fonini ifodalash; ii. 4. -b/-ib ─ davomli va davomsiz harakatni fel bilan bog`lash; 5. -a/-y ─ davomli harakatni fel bilan bog`lash; iii. 6.- gani/-gali ─ maqsad ma`noli harakatni boshqa harakat bilan boglash. yuqorida korsatilgan barcha ravishdoshlarda ravishdoshning umumiy manosi mavjud: felni felga boglaydi. lekin bu uch …

aklik, katta-kichiklik munosabatlari bilan bog`langanligi sababli biror kategoriyaga mansub bo`lmaydigan morfologik forma bo`lishi mumkin emas. moddiy ko`rsatkichi bitta bo`lgan kategoriyalarda muayyan morfologik formani yasovchi asosning o`zi nol ko`rsatkichli- 0 bo’lib, ikkinchi morfologik shaklni tashkil qiladi.chunonchi, kitob -birlik son kitoblar- ko` plik son qizil -oddiy daraj a qizilroq -qiyosiy daraja. 1. odatda nokategorial deb ataluvchi -niki, -dagi, -dek, -gacha morfemalari mohiyatan so`z yasovchilardir. sh. shahobiddinova morfologik kategoriyalarni o`rganar ekan, o`zbek tilida ularning quyidagi turlarini beradi: 2. son kategoriyasi ─ [0]: [-lar] 3. egalik kategoriyasi ─ [ 0]: [-i/m]:[-i/ng]... 4. kelishik kategoriyasi ─ [0]:[-ning]:[-ni]:... 5. subyektiv munosabat kategoriyasi ─ [0]: [-jon]:[-xon]... 6. qiyoslash kategoriyasi ─ [0]: [-roq]... 7. nisbat kategoriyasi ─ [0]:[-t/-dir]: [-il]... 8. o`zgalovchi kategoriyasi ─ [0]:[-ish]:[-i/b]:[-gan]... 9. kesimlik kategoriyasi ─ [0] aniqlik, buyruq, shart mayli... ushbu grammatik kategoriyalar bir necha jihatdan tasnif qilinadi: 1. kategoriyadagi shakllarning ma` noviy tarkibiga ko`ra. 2. morfologik kategoriya (mk)larning so`z turkumlari yoki gap bo`laklariga xosligi …

iyalarga mansub bolgan manolarni ajratish mumkin. murakkab kategoriyalar sirasiga egalik, ozgalovchi, kesimlik kategoriyalarini kiritish mumkin. masalan, egalik kategoriyasi da uch xil mano mujassamlangan boladi: a) lisoniy va nolisoniy munosabatni ifodalash (egalik kategoriyasi uchun kategorial mano); b) shaxs manosi (nokategorial mano); d) son manosi (nokategorial ma`no). kesimlik kategoriyasi ham murakkab bo`lib, unda tasdiq-inkor, mayl- zamon, shaxs -son manolari birlashgan bo`lib, ular bitta qo`shimchada yoki bir necha qo`shimchada ro`yobga chiqadi. masalan," olmani ol" gapida "ol" so`zshakli tasdiq, buyruq mayli, hozirgi zamon, ikkinchi shaxs, birlik son ma’nolarini voqelashtirib kelmoqda va bu ma’nolar [0] bilan ifodalanmoqda. “kitobni olmadingiz” gapida inkor ma’nosi [-ma] qo’shimchasi bilan, mayl- zamon ma’nosi [-di] bilan, ko’plik ma’nosi [-iz] bilan ifodalanmoqda. o’zgalovchi kategoriya ham murakkab bo’lib, unda ravishdosh, sifatdosh va harakat nomi shakllari ma’nolari bir butunlikni hosil qiladi. morfologik kategoriyalarning so’z turkumlari yoki gap bo’laklariga xosligi jihatidan tasnifiga ko’ra mklar ikkiga bo’linadi:leksik-morfologik va funksional - morfologik. leksik - morfologik kategoriyalar so’zlarning …

$tlarining “oldingisi bilan”va “keyingisi bilan” sifatida belgilanishi nazarda tutiladi. masalan, “kitobning” so’zshaklidagi \-ning\ o’zidan keyin egalik shaklini olgan ot kelishi shartligini, “kitobi” so’zidagi \-i\ bu so’zshaklidan oldin qandaydir qaratqich aniqlovchi bo’lishi zarurligini ko’rsatadi. o’zbek tilida egalik, nisbat, kesimlik, qiyoslash, son kategoriyalari so’zshaklning “oldingisi bilan” aloqalarini ko’rsatsa, kelishik kategoriyasi so’zshaklning “keyingisi bilan” aloqasini ko’rsatadi. shaxsiy baho shakllari bu jihatdan mo’tadildir. umumiy o’rta ta’lim maktablarining 5-7 - sinflari uchun mo’ljallangan ona tili darsliklarida ham yuqorida sharhlangan grammatik kategoriya va ularning tasnifi o’rin olgan. o’quvchilarga kategoriya ko’rinishlarini berishdan oldin to’plam va tasnif tushunchalarining mohiyati sodda va lo’nda qilib izohlab berilgan. tasnif deganda biror predmetni, shaxsni, belgi, voqea, hodisani o’z ichki o’xshashliklari bilan bir to’plamga, guruhga kiritish yoki, aksincha, biror to’plamni uni tashkil etuvchi sinflarga, guruhlarga ajratish, farqlash tushuniladi. darhaqiqat, o’quvchi ona tilining morfologiya bo’limida so’z turkumlari va ularning lug’aviy shakllari, ma’noviy guruhlari, so’zshakllari va ularning turlarini o’rganar ekan, mavzuni puxta o’zlashtirishi uchun tasnif …$

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "grammatik kategoriya (gk) va shakllar. grammatik kategoriyalar tasnifi"

1706114560.doc grammatik kategoriya (gk) va shakllar. grammatik kategoriyalar tasnifi reja: 1. kategoriya tushunchasi haqida. 2. gk ko` rinishlari va ularning tasnifi. 3. umumiy orta talim maktablarining ”ona tili” darsliklarida grammatik kategoriya va ularning tasnifini berish xususiyatlari. mavzu bo’yicha tayanch iboralar: grammatik kategoriya (gk), grammatik shakl (gsh), ravishdosh shakllarining xgm va ugmsi, son kategoriyasi, egalik kategoriyasi, kelishik kategoriyasi, subyektiv munosabat kategoriyasi, qiyoslash kategoriyasi, nisbat kategoriyasi, o‘zgalovchi kategoriya, kesimlik kategoriyasi, morfologik kategoriya (mk), sodda va murakkab kategoriyalar, “oldingisi bilan” aloqa, “keyingisi bilan” aloqa, leksik-morfologik kategoriya, funksional-morfologik kategoriya, tasnif tushunchasi, a...

DOC format, 54.5 KB. To download "grammatik kategoriya (gk) va shakllar. grammatik kategoriyalar tasnifi", click the Telegram button on the left.

Tags: grammatik kategoriya (gk) va sh… DOC Free download Telegram