kesimlik kategoriyasi. kesimlik kategoreyasi ugmsi

DOC 56.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1706114606.doc kesimlik kategoriyasi. kesimlik kategoreyasi ugmsi reja: 1. kesimlik kategoriyasi-tasdiq/inkor, mayl/zamon, shaxs/son shakllari va ma`nolarining majmuasi sifatida. 2. kesimlik kategoriyasi shakllarining gap bo`lagini farqlash xususiyati. 3. predikatsiya va kesimlik. kesimlik kategoriyasi, predikativlik tushunchasi, morfologik kategoriyalarning ma`noviy xususiyati va sintaktik imkoniyatlari, kesi mlik kat egori ya si ugmsi, ta sdiq-inkor, mayl-zamon, shaxs – son shakllarining ifodalanish xususiyatlari, kesimlik kategoriyasining murakkab kategoriya ekanligi, kesimlik kategoriyasi shakllariga munosabat jihatdan mustaqil so`zlarning ismlarga va fe`llarga ajralishi. so`zlarning sintaktik shakllaridan biri bu kesimlik kategoriyasidir. kesim gap bo`lagi sifatida dunyodagi barcha tillarning sintaktik sistemasida alohida o`rin tutadi. uning mavqei turkiy tillarda, ayniqsa, ustun. turkiy tilshunoslikda, xususan, o`zbek tilshunosligida maxsus morfologik kategoriya sifatida kesimlik kategoriyasini ko`rsatish odat tusiga aylanib bormoqda. turkiy tilshunoslikda kesimlik kategoriyasini alohida morfologik kategoriya sifatida ajratgan olim n.k.dmitriyev bo`ldi. u “kesimlik qo`shimchalari tarixiga oid” maqolasida quyidagilarni yozadi: “qo`shimchalardan iborat morfologik kategoriya mavjud, ammo kesimlik kategoriyasi to`liq sintaktik funksiya bajaradi. turkiy tillarning xususiyati shundadir”. darhaqiqat …

lari murakkab bo`lib, ularni quyidagicha ko`rsatish mumkin: · shaxs ma`nosi. · son ma`nosi. · zamon ma`nosi. · mayl – munosabat ma`nosi. · tasdiq - inkor ma`nosi. · kesimlikni shakllantirish va gapning egasi bilan bog`lash vazifasi. birinchidan beshinchigacha bo`lgan ma`nolar kesimlik kategoriyasi mohiyatining ma`noviy tomonini tashkil etadi. oltinchi ma`no esa uning mohiyatida sintaktik tomonni tashkil etadi. shu turdagi ikki xil ma`no birikishidan kesimlik kategoriyasining ugmsi (umumiy lisoniy grammatik ma`no) hosil bo`ladi. bu ugm o`n minglab xususiy ma`nolar shaklida nutqda voqelanadi”. kesimlik kategoriyasi shakllari uchun tasdiq-inkor, mayl-zamon, shaxs-son ma`nolarining birikkan holda ifodalanishi xos bo`lib, bu ma`nolar so`zshakl tarkibida bitta qo`shimcha bilan ham bir necha qo`shimcha bilan ham ifodalanishi mumkin. masalan, “gulni ol” gapida “ol” so`zshakli tasdiq, buyruq mayli, ikkinchi shaxs, birlik son, hozirgi zamon ma`nolarini voqelashtirib kelmoqda va bu ma`nolar bitta [0] bilan ifodalanmoqda. “otam ishchi” so`zshaklida ham tasdiq, aniq mayl, hozirgi-kelasi zamon, uchinchi shaxs, birlik ma`nosi [0] bilan ifodalanmoqda. “gulni olmadingiz” …

na bir narsani ta`kidlash zarurki, boshqa so`z turkumi bilan ifodalangan kesim bilan fe`l bilan ifodalangan kesim orasida tuslanish darajasi bo`yicha farq bo`lishi mumkin. chunki boshqa so`z turkumi bilan ifodalangan kesimning tuslanish darajasi sust, mayl/zamon tushunchalarini aniqroq ifodalash zarurati tug`ilganda, aynan fe`lga ehtiyoj seziladi. masalan, men ishchiman //men ishchi bo`lganman// men ishchi bo`lsam…; bahor// bahordir // bahor edi // bahor bo`lgan… kabi. bundan ko`rinadiki, fe`lda kesimlik imkoniyati kengroq. fe`llarda mayl, zamon, shaxs va son, tasdiq – inkor ma`nolarini ifodalashga xizmat qiladigan shakllarning o`ta keng rivojlanganligining sababi shundaki, kesim juda ko`p hollarda fe`l bilan ifodalanadi. ammo bu shakllar fe`lning fe`lligini belgilovchi, so`z turkumi sifatida farqlovchi shakllar emas. bu shakllar so`z turkumini emas, gap bo`lagini farqlaydi. o`z mohiyatini sintaktik qatlamda ochuvchi shakllar faqat bulargina emas. masalan, kelishik kategoriyasi ko`rsatkichlari ham shu hil xususiyatga ega. kelishiklar muyyan gap bo`laklarini shakllantirish uchun xizmat qiladi: qaratqich kelishigi qaratqich aniqlovchini, tushum kelishigi vositasiz to`ldiruvchini, o`rin, jo`nalish, chiqish …

tga va harakatning nutq momentiga munosabatini ifodalash tashkil etsa, ushbu morfologik kategoriyaning sintaktik imkoniyatini gap kesimini shakllantirish, kesimga turli valentliklar berish, mikromatn tarkibiy qismlarini bog`lash kabilar belgilaydi. yoxud shaxs-son ko`rsatkichining ma`noviy xususiyati harakat bajaruvchisining shaxs va sonini, aniq-noaniqligini, bor-yo`qligini ifodalashda bo`lsa, sintaktik xususiyati gap kesimini shakllantirishidadir. kesim vazifasida kelgan barcha so`zlar shaxs-son shakl ko`rsatkichiga egadir. har qanday voqea, hodisa ma`lum zamon dourasida sodir bo`ladi. demak, ifodalangan voqea, hodisalar uch grammatik zamondan birini ko`rsatadi (zamondagi umumiylik ham shunga kiradi). zamon ma`nosi turli vositalar orqali ifodalanadi. masalan, ma`ruza o`qildi (o`tgan zamon), ma`ruza o`qilyapti (hozirgi zamon), ma`ruza o`qiladi (kelasi zamon) gaplarida zamon ma`nosi fe`lning zamon shakllari vositasida ifodalangan. zamon kategoriyasi bilan mayl kategoriyasi birgalikda bir butunlikni tashkil qiladi. mayl kategoriyasi faqat tuslangan fe`llargagina xosdir. zamon kategoriyasi esa mazmuniga qarab qisman sifatdosh va ravishdoshlarga o`xshab ketadi. ravishdosh va sifatdoshlardagi (zamon bilan tuslangan fe`llardagi) zamon bilan tuslangan fe`llardagi zamon bir – biridan keskin farq qiladi. …

ishda qatnashadi, gapda shaxsga munosabat ifodalanadi. shaxs kategoriyasi son kategoriyasi bilan bog`liq. har bir shaxsda son bor: birlik ko`plik men yozdim. biz yozdik. shaxs va son ma`nosini ifodalash imkoniyatiga ega birliklar o`zbek tilida bir qanchadir: shaxs olmoshlari, ayrim mayl ko`rsatkichlari, kesimlik shakllari. shaxs-son kategoriyasi shakllari quyidagicha ziddiyatlar tizimini hosil qiladi: shaxs ma`nosini ifodalashga ko`ra kategoriya shakllari uch guruhga birlashib, o`zaro ekvipolent ziddiyatga kirishadi: -man, -miz, -m, -k, - i shaxsni ifodal aydi. -san, -siz, -ng, -ngiz, - ii shaxsni ifodal aydi. o – iii shaxsni ifodalaydi. son ifodalashda ham ekvipolent ziddiyat yuzaga keladi. ammo bu ziddiyatga shakllar ikki guruhga bo`linib kirishadi: -man, -san, -∅, -m, -ng – birlik ifodalaydi. [o] birlik ham, ko`plik ham ifodalovchi shakl sifatida faqat birlik ifodalovchilar bilan birlik ifodalash, faqat ko`plik ifodalovchilar bilan ko`plik ifodalash belgisiga ko`ra qisman privativ ziddiyat hosil qiladi. bunda ∅ har ikki ziddiyatning ham kuchsiz a`zosi bo`ladi. tasdiq-inkor ma`nosini ifodalashda morfologik ko`rsatgichlardan …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "kesimlik kategoriyasi. kesimlik kategoreyasi ugmsi"

1706114606.doc kesimlik kategoriyasi. kesimlik kategoreyasi ugmsi reja: 1. kesimlik kategoriyasi-tasdiq/inkor, mayl/zamon, shaxs/son shakllari va ma`nolarining majmuasi sifatida. 2. kesimlik kategoriyasi shakllarining gap bo`lagini farqlash xususiyati. 3. predikatsiya va kesimlik. kesimlik kategoriyasi, predikativlik tushunchasi, morfologik kategoriyalarning ma`noviy xususiyati va sintaktik imkoniyatlari, kesi mlik kat egori ya si ugmsi, ta sdiq-inkor, mayl-zamon, shaxs – son shakllarining ifodalanish xususiyatlari, kesimlik kategoriyasining murakkab kategoriya ekanligi, kesimlik kategoriyasi shakllariga munosabat jihatdan mustaqil so`zlarning ismlarga va fe`llarga ajralishi. so`zlarning sintaktik shakllaridan biri bu kesimlik kategoriyasidir. kesim gap bo`lagi sifatida dunyodagi barcha ti...

DOC format, 56.0 KB. To download "kesimlik kategoriyasi. kesimlik kategoreyasi ugmsi", click the Telegram button on the left.

Tags: kesimlik kategoriyasi. kesimlik… DOC Free download Telegram