ривоят ва эртак

DOC 127,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1403350801_45141.doc ривоят ва эртак www.arxiv.uz ривоят ва эртак афсона ва эртак жанрлари орасидаги ўзаро структурал-морфологик муносабатларга тўхталган чоғимизда улар оралиғида турувчи бир жанр борлиги, у афсона билан эртак жанрлари хусусиятларини ўзида баравар акс эттириши, кичик эпик жанрнинг эртак жанрига ўтишини таъминловчи ўзига хос босқич вазифа бажарадиган ривоят ҳақида ҳам айрим мулоҳазаларимизни баён этамиз. баъзи тадқиқотларда афсона жанри шаклланишига кўра эртак ва достонлар таъсирида вужудга келган дейилади. бунинг сабаби сифатида афсонанинг профессионал эртакчи ёки шоир-бахши томонидан айтилмаслиги, уни истаган шахс хоҳлаган усулда ҳикоя қилиши мумкин эканлигидир . аслида эса афсона, ривоят жанрлари эртак, достонлардан аввал юзага келган. буни инсониятнинг тарихий тараққиёт қонунлари бўйича таққослаганида ҳам яққол тасаввур қилиш мумкин. чунончи, меҳнат тақсимоти, турли касбларнинг юзага келиши, ишлаб чиқариш муносабатлари ривожи натижасида таркиб топган дастлабки уруғлар, уларнинг кейинчалик ўзаро қўшилишидан ҳосил бўлган қабилалар- фратрийлар номлари билан боғлиқ афсона ва ривоятларнинг (мифлар бундан мустасно) илк намуналари пайдо бўлганлиги эътиборга олинса , бу кичик …

фольклорига бошқа халқларникига қараганда яқинроқ бўлган бурят, фольклоршуноси берган таърифга мурожаат қилайлик: «ривоятнинг ўзига хос хусусиятларидан бири ундаги ривоятлар миллийлик ва локаллиги билан ажралиб туради, шунинг учун ривоятлар маҳаллий ёки миллий тарих ҳақида ҳикоя қилади» . ривоят тарихий хотира ва халқнинг донишмандлиги, табиат ҳодисаси, табиий офатлар ҳақидаги тушунчасидир. унда қизиқарли воқеа ва ҳодисалар ҳам акс эттирилади. «ривоятлар поэтик шакл ҳамда функциялари билан афсоналарга жуда яқин турувчи эпик жанрлардан биридир. уларда халқ ҳаёти ва узоқ ўтмишда юз берган воқеалар, қачонлардир яшаб ўтган шахслар фаолияти ҳақида ҳикоя қилинади. гарчи, воқеалар ривоятда тасвирланганидек шаклда юз бермаган бўлса-да, улар у ёки бу даражада реал ҳаётда юз берган воқеалардан иборат» , — деб таърифланади «ўзбек фольклори очерклари» китобида. фольклорнинг кичик эпик жанрларидан бири бўлган ривоятга берилган юқоридаги таърифларнинг типик жиҳатларидан бири—тарихий ўтмишда содир бўлган реал воқеалар ёки реал шахслар билан боғлиқ жиҳатларнинг турли бадиий шаклда ҳикояланиш услубидир. ҳақиқатдан ҳам, ривоят жанри табиатига хос ҳар бир …

шини ҳам эслатмоқ керак. биз ривоятни афсона билан эртак жанрлари оралиғидаги воситачи жанр деб шартли атаганимизнинг боиси ҳам шунда. у эртак, достон каби асосий эстетик функция ифодаловчи жанрлардан фарқли ўлароқ, тарихий-фольклорий жараёнда реал воқеа-ҳодисаларга нисбатан воқеаларни ярим романтик ва ярим идеаллаштириши жиҳатлари билан ажралиб туради. халқ оғзаки жонли ижросида шундай ривоятлар борки, уларни ижро этувчилар жанр табиати, қандай функциядалиги, эстетик ва тарбиявий аҳамияти қай даражада эканлигини эътиборга олмайдилар. улар халқ эртаклари услуби тарзида ҳам ижро этилади. ривоят жанрининг табиатига хос ўтмиш ҳақидаги воқеалардан тингловчига ахборот берувчанлик хусусияти эртак жанрига кўча бошлаган ҳолати унинг сюжет фабуласида сезиларли даражада кўринади. эртакка хос анъанавий фантастика, уйдирма элементлари, доимий қўлланувчи стилистик формулалар, образлар фаолиятига хос анъанавий функциялар, эпитетлар кўмаги билан реал тарихий шахс ёки тарихий воқеалар эртаклаштирилиб ривоят учун асос бўлган сюжет ёки мотивгина сақланиб қолган ривоятлар ҳам мавжуд. фикримиз далили сифатида “китобфурушга мукофот” деб номланувчи ривоятни эртак жанри структурал-типик хусусиятларга кўра таҳлил қилиш …

и, реал воқеликка нисбатан тингловчини ишонтирувчанлиги ва тарихий шахс фазилатларига хос аниқ белгиларнинг халқ оғзаки ижоди руҳи ва услубида ифодалашига қараб, уни ривоят жанрига киритиш мумкин. ривоят сюжети, воқеаларида тасвирланган улуғбек ярим реал, ярим романтик планда тасвирланиб, унинг ечими ҳам демократик характер касб этувчи ғоялар билан суғорилганлигини қайд этиш лозим. ривоят композицион тузилиши жиҳатдан беллитристик ҳикояга ўхшаб кетади. сюжет ҳам бир эпизодли воқеа асосига қурилган. лекин ривоятнинг бошланиш қисми, айрим анъанавий синтактик формулалар қўлланилишига қараб, унда эртак жанри табиатига хос элементлар мавжудлигини илғаб олиш қийин эмас. масалан, “самарқанд шаҳрида бир китобфуруш яшар экан”, “самарқанддан китоб олиб чиқиб кетувчиларга ҳечам чидолмас экан” каби уйдирма образ — китобфуруш авазнинг таърифи ҳаётий халқ эртаклари кириш қисмига ўхшаса, “кунлардан бир куни”, “авазбекка бир тўн билан бир ҳовуч олтин инъом этибди” каби синтактик конструкциялар кўпгина халқ эртакчилари ижросида тез-тез такрорланувчи характерга эгадир. мазкур ривоят сиртдан қараганда, китобфуруш авазни идеаллаштираётгандек туюлса ҳам, унинг мазмуни моҳиятидан мирзо …

ннинг олдига олиб боришади. сюжетдаги мана шу драматик вазият ривоятнинг асосий мақсади — тарихий шахсга хос реал элементлардан бири ҳақида информация бериш билан бирга, халқ оғзаки ижодиётига хос романтизм ўша реал воқеани мантиққа хос романтизм ўша реал воқеани мантиққа мос ишонарли бўлишини таъминлаган. улуғбекнинг адолатли ҳукмдорлиги унинг олимлиги билан уйғунлаштириб юборилганлиги ривоят жанри табиатига хос усулда ифодаланган. лекин шунга қарамай, мазкур ривоят юқорида эслатилганидек, эртак жанрига хос анъанавий элементлардан ташқари, воқеаларнинг тадрижийлиги, хулосанинг ҳаётбахш руҳда берилиши томондан ҳам ҳаётий эртакларга ўхшаб кетади. масалан: “шу пайт султоннинг сарбозлари келиб қолишиб, ҳар иккисини саройга ҳайдаб боришибди. сарбозлар бошлиғи улуғбекка қараб: — мана буларнинг иккови ўғри, қароқчи экан, хазинадан ўғирланган олтинларни бўлолмай, жанжаллашиб туришганда қўлга тушишди, жазога буюрсангиз,— дебди. улуғбек тикилиброқ қараса, қўлга тушганларнинг бирови ҳақиқатдан машҳур ўғри экан. иккинчиси кутубхонасини китоб билан таъминлаб турган аваз китобфуруш эмиш. шунда султон: — анови ўғрининг жазоси ўлим, манависи–сиз билан бизларга ўзи билмаган ҳолда ғойибона устозлик …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "ривоят ва эртак"

1403350801_45141.doc ривоят ва эртак www.arxiv.uz ривоят ва эртак афсона ва эртак жанрлари орасидаги ўзаро структурал-морфологик муносабатларга тўхталган чоғимизда улар оралиғида турувчи бир жанр борлиги, у афсона билан эртак жанрлари хусусиятларини ўзида баравар акс эттириши, кичик эпик жанрнинг эртак жанрига ўтишини таъминловчи ўзига хос босқич вазифа бажарадиган ривоят ҳақида ҳам айрим мулоҳазаларимизни баён этамиз. баъзи тадқиқотларда афсона жанри шаклланишига кўра эртак ва достонлар таъсирида вужудга келган дейилади. бунинг сабаби сифатида афсонанинг профессионал эртакчи ёки шоир-бахши томонидан айтилмаслиги, уни истаган шахс хоҳлаган усулда ҳикоя қилиши мумкин эканлигидир . аслида эса афсона, ривоят жанрлари эртак, достонлардан аввал юзага келган. буни инсониятнинг тарихий тараққиёт ...

Формат DOC, 127,5 КБ. Чтобы скачать "ривоят ва эртак", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: ривоят ва эртак DOC Бесплатная загрузка Telegram