суз ясаш жараёни ва унинг араб адабий тилининг лугат таркибини шакллантиришдаги роли

DOC 71,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1403245348_43824.doc www.arxiv.uz сўз ясаш жараёни ва унинг араб адабий тилининг луғат таркибини шакллантиришдаги роли режа: 1. сўз ясаш – лексика соҳасидаги тил тараққиётининг асосидир. араб тилида сўз ясашнинг асосий услублари: морфологик ва лексико-семантик соҳаларига оид. 2. сўзларнинг морфологик услубда ясалиши. лексика билан грамматика ўртасидаги боғланиш. 3. ўзак. араб сўзларининг ўзагига ва таркибий андозасига кўра таснифи. 4. сўз ясовчи андозалар. 1 сўз ясаш – лексика соҳасидаги тил тараққиётининг асосидир. сўз ясаш деганда тилда мавжуд бўлган лексик ва грамматик элементларни бир-бирига қўшиш, мослаштириш орқали янги сўзларни ҳосил қилиш тушунилади. бошқа сўзлардан уларнинг негизлари тузилишига боғлиқ бўлмаган ҳолда ҳосил қилинган сўзлар ҳосила сўзлар деб аталади. уч ҳарфли ўзакли бўлган арабча янги ҳосила сўзларнинг кўпчилик қисми кенгайтирилган асосга, тўрт ҳарфли ўзаклилари эса содда асосга эга. сўз ясалиш муносабатлари – бу грамматик эмас, балки лексик ҳодисадир. араб тилида сўз ясаш “иштиқоқ” деб аталади. араб тили бу борада энг сермаҳсул ва жаҳон тиллари ичида иштиқоқ қонуниятлари …

чик ва содда сўз ясаш "الاشتقاق الصغير" бўлиб, у бир сўзнинг иккинчи бир сўздан сўзларнинг шакл ва маънолари ўртасидаги алоқаларини, туб ундош ҳарфларнинг ўхшашлиги ва уларнинг жойлашиш тартибини сақлаб қолган ҳолда ўзгартириш сифатида тушунилган. иккинчи тури лексик субтитуция (яъни биринчи товушни бошқа товуш билан алмаштириш – бу кўпроқ ўзлаштирилган сўзларда учрайди)"الابدال اللغوي" деб ҳам юритиладиган катта сўз ясаш الاشتقاق الكبير усулидан фойдаланилган ҳолда ясалган сўзлар. бу турга бошқа сўзлардан ўзгармас ундошлари ўхшаш бўлган туб негиздош ундошларнинг бирини алмаштириш йўли билан ясалган сўзлар киради. бошқача қилиб айтганда, бу ҳолда товуш шакли ва маъно жиҳатидан бир-бирига яқин жуфт сўзлар ўзаро алоқадор деб талқин этилади. масалан: مده – مدح – “мақтамоқ”, ختر – ختل – “алдамоқ”, سرب – زرب – “оқмоқ” (сув ҳақида), “оқиб кетмоқ”, حشب – هشب – “(нарсаларни) йиғмоқ”, سفح – سفك – “қуймоқ (суюқликни)”, فلج – فلق – “ёрмоқ”, جدث – جدف – “қабр”, “гўр”. ибн жинний ўзининг "كتاب الإبدال" …

берса, قول нинг вариантлари эса иккита “тезкорроқ” ва ҳаракатчанлик” маъноларини англатади ва ҳоказо. мазкур фикрни исботлаш учун ўхшаш маънолари ажратиб кўрсатилиши мумкин бўлган тегишли ўзакка эга бўлган алоҳида сўзлардан фойдаланилган. метатезанинг сўз ясовчилардан биттаси сифатида кўрсатилиши ҳар бир ҳарф (товуш)нинг алоҳида маънога эга эканлиги ҳақидаги маълумотига асосланади, ундошларнинг ўрнини туб ўзак доирасида алмаштириш мазкур бирликларнинг умумий маъносининг ўзгаришига олиб келмаслиги ҳақидаги қоиданинг асосида ҳам шу фикр ётади. бундан анча вақт олдин луғатшунос ал-ҳалил метатезадан "كتاب العين" асарида сўзларни уялаштириш учун юзаки усул сифатида фойдаланган эди. ва ниҳоят тўртинчи тур – энг катта сўз ясаш الاشتقاق الكبير ёки бошқача қилиб айтганда "النحت" – “кесиш” тури икки ва ундан ортиқ сўзлардан янги сўз ясашдан иборат, бунда ҳар бир сўз ясовчи бирикмалардан битта ёки ундан ортиқ ҳарф “кесилади”, қолганлари эса ўзаро бирлашиб, тилда мавжуд бўлган андозаларга мувофиқ равишда вокализацияланган битта сўзни ташкил этадилар. мазкур назариянинг изчил тарафдори ибн форис 4 ҳарфдан кўпроқ ўзакдан …

андоза тилнинг фақат мустақил бирлик – сўзнинг таркибидагина мавжуд бўлган маълум маънога эга, лексик мустақил бўлмаган тил бирикмаларидан иборат ва улар бир вақтнинг ўзида (сўз ясовчи суффиксларни ҳисобга олмаганда) сўз негизи морфологик бўлакларнинг кам маънога эга бўлган бирликлари ҳисобланади. ўзакнинг тури, ундаги туб бирикмаларнинг сони сўз ясаш андозасининг турини белгилаб беради. қадимий сўзлар ўзининг таркибида 5 тадан ортиқ бўлмаган туб ундошларни ўз ичига олган. уларнинг бу хусусияти энг қадимги араб грамматиклари томонидан қайд этилган. улардан 3 ҳарфли ўзаклар, андозаларнинг энг кўп сонли андозалари турларга бўлинган. 4 ҳарфли андозалар сон жиҳатдан кам бўлиб, бунда улардан баъзилари 3 ҳарфли ўзакка эга бўлган кенгайтирилган негизлар учун хос бўлган типлари вариантлашади. феъл ва исмларнинг кўпчилик қисми 3 ҳарфли, озроқ қисми эса 4 ҳарфли ўзакка эга. бундан ташқари, исмлар 5 ҳарфли ва айрим ҳоллардагина 2 ҳарфли ўзакка эга бўлишлари мумкин. юкламалар учун 1 ва 2 ҳарфли ўзаклар характерлидир. ҳақиқий маъноли ўзак ва андозаларга эга бўлмаган …

феъллар таркибига кирувчи نب уяси асосида ясалган сўзлар умуман ниманингдир ичидан юқорига ёки ташқарига содир этилган ҳаракат маъносини англатади. масалан: نبأ – “кўтарилмоқ, баландлашмоқ, ошмоқ”, نبت – “ўсмоқ”, نبس – “ташлаб юбормоқ”, نبج – “ташқарига чиқмоқ”, نبخ – “кўтарилмоқ (хамир ҳақида)”, نبر – “улғаймоқ”, نبض – “уриб турмоқ (юрак ҳақида)”. فر (фр) (ҳар тарафга қараб содир этилган ҳаракатни англатади) уясидан ҳосил қилинган сўзлар. масалан: فرج – “ёрмоқ, майдаламоқ, парчаламоқ”, فرد – “ажратмоқ”, فرس – “ғажиб ташламоқ, бурда-бурда қилмоқ”, فرك – “майдаламоқ, суркамоқ, уқаламоқ”, فرم – “майдаламоқ, бурдаламоқ” каби маъноларини англатса, шунга ўхшаш قت уясидан ясалган сўзлар “кесмоқ, қирқмоқ, узмоқ, йиртмоқ”, فل уяси ёрдамида ясалган сўзлар эса “кесиб ажратмоқ ёки бўлмоқ” маъноларини англатса, فخ уяси эса “эсмоқ, эсиб турмоқ” маъноларини ифодалайди. мазкур масалани ўрганиш билан шуғулланаётган мутахассисларнинг кўпчилиги, шу жумладан европа сомийшунос (семитолог)лари бундай уяларнинг негизида товушга тақлид қилиш хусусияти ётади, бунда учинчи ундош махсуслаштирувчи, “суффикслаштирувчи” ҳисобланади, деб таъкидлайдилар. бошқа сомий …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "суз ясаш жараёни ва унинг араб адабий тилининг лугат таркибини шакллантиришдаги роли"

1403245348_43824.doc www.arxiv.uz сўз ясаш жараёни ва унинг араб адабий тилининг луғат таркибини шакллантиришдаги роли режа: 1. сўз ясаш – лексика соҳасидаги тил тараққиётининг асосидир. араб тилида сўз ясашнинг асосий услублари: морфологик ва лексико-семантик соҳаларига оид. 2. сўзларнинг морфологик услубда ясалиши. лексика билан грамматика ўртасидаги боғланиш. 3. ўзак. араб сўзларининг ўзагига ва таркибий андозасига кўра таснифи. 4. сўз ясовчи андозалар. 1 сўз ясаш – лексика соҳасидаги тил тараққиётининг асосидир. сўз ясаш деганда тилда мавжуд бўлган лексик ва грамматик элементларни бир-бирига қўшиш, мослаштириш орқали янги сўзларни ҳосил қилиш тушунилади. бошқа сўзлардан уларнинг негизлари тузилишига боғлиқ бўлмаган ҳолда ҳосил қилинган сўзлар ҳосила сўзлар деб аталади. уч ҳарфли ўзакли...

Формат DOC, 71,5 КБ. Чтобы скачать "суз ясаш жараёни ва унинг араб адабий тилининг лугат таркибини шакллантиришдаги роли", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: суз ясаш жараёни ва унинг араб … DOC Бесплатная загрузка Telegram