тилларнинг морфологик (типологик) таснифи

DOC 49,0 KB Bepul yuklash

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇
1
1403013714_43235.doc тилларнинг морфологик (типологик) таснифи www.arxiv.uz тилларнинг морфологик (типологик) таснифи режа: 1. тилларни грамматик шакл ҳосил қилиш усулларида фарқ қилишига кўра гуруҳларга ажратиш. 2. аморф (ўзак) тиллар ҳақида. 3. агглютинатив тиллар ҳақида. 4. флектив тиллар ҳақида. 5. полисинтетик тиллар ҳақида. тилларнинг морфологик таснифи эса типологик ва грамматик хусусиятларга асосланади. у ўзгармас луғавий бирликларга эга бўлган тиллар ҳамда ўзаро бирикиб, ўзгаришларга учровчи луғавий бирликлари бўлган тилларни қиёслаш асосида пайдо бўлган. немис олими а.в.шлегель тиллар таснифининг ушбу принципини тилларни грамматик қурилишли тиллар ва грамматик қурилишсиз тилларга ажратган ҳолда ривожлантирди. тилларни аморф тиллар, агглютинатив тиллар, флектив тиллар ва полисинтетик тилларга ажратиш ҳам шу таснифга асосланади. мазкур турларнинг бирортаси соф ҳолда учрамайди: дунёдаги барча тилларнинг хусусиятлари биридан иккинчисига ўтувчан характерга эга. немис олими г.штейнталь, австриялик ф.мистели ва америкалик э.сепирнинг 19 асрда морфологик (типологик) таснифни такомиллаштириш йўлидаги уринишлари бирмунча содда, умумий тарзда бўлган. (манба: мадвалиев а. тиллар таснифи. – ўзбекистон миллий энциклопедияси. 8-том. т., 2004, …
2
ўз вазифасида ҳам келади. масалан, хитой тилида гэ (арава), шонг (уст) сўзлари қўшилиб, гэшонг (араванинг усти ёки арава устида) ҳосил бўлади. бу хусусият тибет-бирма тилларида кучли. аморф (ўзак) тиллар, масалан: хитой, банама, аннам, жанубий-шарқий осиё мамлакатлари халқларининг кўпгина тиллари. бу тилларнинг луғат таркиби, асосан, бир бўғинли сўз-ўзаклардан иборат бўлиб, уларда турланиш, тусланиш хусусиятлари йўқ. шу боис ушбу тилларда сўз ясовчи аффикслар, ёрдамчи сўзлар вазифасини бажарувчи юкламаларгина мавжуд. ўзак тилларда сўз тартиби муҳим аҳамият касб этади. агглютинатив тиллар (лотинча agglutino – қўшилиш) – сўз ўзаги ёки негизига қўшимчалар қўшилиши (уланиши) натижасида янги сўзлар ҳосил бўлувчи тиллар. агглютинатив тилларда сўзнинг ўзак ёки асосини ўзгартмаган ҳолда қўшимчалар қўшиш билан маълум сўз ва шакл ясалади, ҳар бир қўшимча муайян маъно ва вазифа билан қатнашади. агглютинатив тиллар (туркий, банту, мўғул, фин-угор тиллари)да сўзлар ўзак ва унга бирикиб келадиган аффикслардан иборат бўлади ҳамда сўзнинг морфологик тузилиши (ўзак ва аффикс) аниқ ажралиб туради. бунда ҳар бир аффикс …
3
ёрдамчи сўзлар, сўз тартиби, оҳанг ёрдамида ифодаланади (масалан, инглиз, француз, испан тиллари). (манба: мадраҳимов и.с. тилларнинг морфологик (типологик) таснифи. – ўзбекистон миллий энциклопедияси. 8-том. т., 2004, 433-бет). флектив тиллар – грамматик, баъзан лексик маънолар флексия йўли билан ифодаланадиган тиллар; лингвистик типология, тилларнинг морфологик таснифидаги асосий тушунчалардан бири. флектив тиллар тушунчаси 1809 йили немис олими ф.шлегель томонидан фанга киритилган. у сом тиллари, грузин тили ва баъзи ҳинд-европа тилларини флектив тиллар қаторига киритади. флектив тиллар иккита, одатда, ўзаро келишувчи ички ва ташқи флексияли гуруҳларга бўлинади. ташқи флексия (фузия – асос билан аффиксни ажратиш, фарқлаш қийин бўлган ҳолат) аффикслардан фарқли равишда, кўп маънолилик [масалан, “рук-ой” шаклидаги “-ой” морфемаси бир пайтнинг ўзида жинс (женский), сон (бирлик) ва келишик (творительный) маъноларини ифодалайди], шунингдек, асос билан маҳкам боғланганлик хусусиятлари билан ажралиб туради. ички флексияда морфема таркибидаги унлиларнинг шартланмаган ўрин алмашинуви грамматик маънога эга бўлади: немис тилида geht – бормоқда, ging – борди, der gang -- бориш; …
4
лексик (иш ва –чи), ҳам грамматик (-лар ва –га) маънолар ифодаланган. синтетик тиллар синтетизмнинг бор-йўқлиги жиҳатидан аналитик тилларга, ортиқ-камлиги жиҳатидан полисинтетик тилларга қарши қўйилади. лекин синтетик тиллар билан аналитик тиллар орасига қатъий чегара қўйиб бўлмайди, чунки синтетик тиллар маълум даражада аналитик усул воситаларидан, аналитик тиллар эса синтетик усул воситаларидан фойдаланади. синтетик тиллар флектив ва агглютинатив тилларни ўз ичига олади. қадимги ёзувли ҳинд-европа тилларидан санскрит, қадимги юнон, лотин, қадимги славян тиллари, ҳозирги рус, литва, немис тиллари соф, намунали синтетик тил ҳисобланади; туркий, мўғул, сом, фин-угор тиллари ҳам кўплаб синтетик шаклларга эга бўлса-да, уларда бир қатор аналитизм белгилари ҳам учрайди. (манба: пўлатов и.п. синтетик тиллар. – ўзбекистон миллий энциклопедияси. 7-том. т., 2004, 634-бет). аналитик тиллар – тиллар тури. грамматик маънолар (сўзлар муносабати) шакл ясовчи аффикслар ёрдамида эмас, балки ёрдамчи сўзлар, сўз тартиби ва интонация воситасида ифодаланади. инглиз, француз, испан, янги форс тиллари аналитик тиллар ҳисобланади. шунингдек, ҳинд-европа оиласидаги бошқа тилларда ҳам уларнинг …
5
ида “мыт – вины – эквет – ыркын” феъл сўз шакли “биз тўрларни қўриқлаяпмиз” деган маънони билдиради. (манба: пўлатов и.п. полисинтетик тиллар. – ўзбекистон миллий энциклопедияси. 7-том. т., 2004, 129-бет). тасниф этилган тиллар орасига қатъий чегара қўйиб бўлмайди, чунки бир тилда учрайдиган айрим тил ҳодисалари бошқаларида ҳам учраб қолиши мумкин. масалан, океания тилларини ҳам аморф тиллар, ҳам агглютинатив тиллар сифатида тавсифлаш мумкин. тилларнинг морфологик (типологик) таснифи дунё тилларини муайян морфологик хусусиятларига кўра гуруҳлаш, уларнинг умумий чизмасини яратиш жиҳатларидан муҳим, шу боис у ҳозир ҳам ўз эътиборини йўқотмаган. (манба: мадраҳимов и.с. тилларнинг морфологик (типологик) таснифи. – ўзбекистон миллий энциклопедияси. 8-том. т., 2004, 433-бет). тиллар таснифининг учинчи хили – ареал ёки географик тасниф ҳам мавжуд. бу тасниф мазкур икки таснифга (генеалогик ва типологик) нисбатан қўшимча, ёрдамчи мавқеда бўлиб, тилларнинг ёки бир тил доирасидаги лаҳжа ва шеваларнинг географик жойлашувидан келиб чиқади. лингвистик география, диалектография – диалектологиянинг бир бўлими, унда лаҳжа ва шеваларга хос …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Faylni Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"тилларнинг морфологик (типологик) таснифи" haqida

1403013714_43235.doc тилларнинг морфологик (типологик) таснифи www.arxiv.uz тилларнинг морфологик (типологик) таснифи режа: 1. тилларни грамматик шакл ҳосил қилиш усулларида фарқ қилишига кўра гуруҳларга ажратиш. 2. аморф (ўзак) тиллар ҳақида. 3. агглютинатив тиллар ҳақида. 4. флектив тиллар ҳақида. 5. полисинтетик тиллар ҳақида. тилларнинг морфологик таснифи эса типологик ва грамматик хусусиятларга асосланади. у ўзгармас луғавий бирликларга эга бўлган тиллар ҳамда ўзаро бирикиб, ўзгаришларга учровчи луғавий бирликлари бўлган тилларни қиёслаш асосида пайдо бўлган. немис олими а.в.шлегель тиллар таснифининг ушбу принципини тилларни грамматик қурилишли тиллар ва грамматик қурилишсиз тилларга ажратган ҳолда ривожлантирди. тилларни аморф тиллар, агглютинатив тиллар, флектив тиллар ва полисинте...

DOC format, 49,0 KB. "тилларнинг морфологик (типологик) таснифи"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.