фонологияда дистрибутив методнинг кулланилиши

DOC 69,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1402832828_43093.doc фонологияда дистрибутив методнинг +ылланилиши фонологияда дистрибутив методнинг қўлланилиши дистрибутив метод деб нутқ жараёнида тилдаги формаларни уларнинг ўрнига кўра бир-бири билан ўхшашлик ва фарқларини классификация қилишга айтилади. бу метод дескриптив тилшуносликда (ақш) берилган . дистрибутив метод ҳар хил талқин қилинади, чунки у тилнинг фонология ва грамматикаси (морфология ва синтаксис) учун умумий ҳисобланади. қуйида бу методнинг фонологияда ишлатилишини ёритиб, фонемалар бирикмаларининг бўғин, сўз ва морфемаларнинг бошида, ўртасида ва охирида учрашини алоҳида фонотактика бобида кўриб ўтамиз. нутқни (ёки текстни) кичик ва катта бўлакларга (қисмларга) бўлиш процесси сегментация ва бўлаклар эса сегментлар дейилади. нутқнинг конкрет бўлаги бўлган сегментларни қиёслаш натижасида элементлар аниқланади. элементларнинг бир-бирига қўшни ва ёндошлиги орқали шу элементнинг ўрни (атрофи ) билинади. бирор элементнинг бошқа элементга нисбатан нутқда ишлатилувчи ўринлари ва ҳолати унинг дистрибуцияси дейилади. агар икки элемент ёки хусусият бир-бирига ўхшаш бўлса, улар дистрибутив жиҳатдан эквивалент деб аталади. нутқни сегментация қилганда, одатда катта бўлаклардан ёки сегментлардан кичик бўлакларга қараб борилади. …

1. икки элементдан бири учраган ўринда иккинчиси учрамаса, улар бир-бирларига нисбатан тўлдирувчи дистрибуцияда дейилади. масалан, (п), (т), (к) ундош товушлари унлилардан олдин, икки унли ўртасида ва сўз охирида келганда аспирацияли ва бошқа ўринларда-ундошлар билан ёндош келганда аспирациясиз товушлар ҳисобланади. демак, аспирацияли ва аспирациясиз (п), (т), (к) товушларининг биринчилари учраган ўринда иккинчилари учрамайди. шу сабабли бу товушлар (п),(т),(к) фонемаларининг аллофонлари (вариантлари) ҳисобланади. тўлдирувчи дистрибуция баъзан фонемаларнинг вариантларини аниқлашда қўл келмайди. масалан, ўзбек тилида (нг) фонемаси фақат сўз охирида келади ва бу ўринда мустақил фонема ҳисобланади. у сўз ўртасида келганда икки бўғинга ажралиб кетади ва бу ҳолатда ундошлар бирикмаси (н-г) ҳисобланади. демак, (нг) товуши тўлдирувчи дистрибуцияда қатнаша олмайди. тўлдирувчи дистрибуция асосида қаралганда, рус тилидаги кўпгина бахслашувларга сабаб бўлаётган (и) ва (и) унлилари бир фонеманинг аллофонлари ҳисобланиши мумкин. чунки (и) товуши доим сўз бошида ва юмшоқ ундошлардан кейин, (и) эса фақат қаттиқ ундошлардан кейин ва ҳеч вақт сўз бошида кела олмайди. ваҳоланки, баъзи …

ляцион-акустик фарқлари аниқланади. бироқ, бу методга формал жиҳатдан қараб, маънони фарқлаш хусусиятларига эътибор бермаслик ноўриндир. 3. дистрибуциянинг учинчи типи -эркин вариация («свободное варьирование») деб юритилади. бир хил ўринда ишлатилувчи, лекин маънони фарқламовчи ҳар хил элементлар эркин вариацияда дейилади. масалан, ўзбек тилида (е) товушини айнан бир ўринда (кўпинча сўз бошида) ярим очиқ ёки очиқ талаффуз этиш сўзнинг маъносини ўзгартирмайди. худди шундай баъзи ундошларни, айтайлик, (к), (г), (л) ни айнан бир ўринда қаттиқ ёки юмшоқ талаффуз этиш сўзнинг маъносига путур етказмайди. бу товушлар ўша фонемаларнинг эркин аллофонлари дейилади. фонеманинг эркин аллофонлари эркин вариация дистрибуцияси ёрдамида аниқланади. бу дистрибуция баъзан эквивалент дистрибуция деб аталади. 4. қисман эквивалент дистрибуцияда икки ҳар хил элемент бир ўринда баъзан ишлатила олади. бунда бир элемент иккинчисининг эркин аллофони сифатида қаралади ва бошқа товуш синфининг вакили ҳисобланади. масалан, тошкент шевасида «тароқ» сўзи (тароғ), «чалғу» -(чолғу), «бойвачча»-(бойвочча) каби талаффуз этилади. улардаги товуш алмашинуви сўзларнинг маъносини ўзгартира олмайди. аслида эса талаффузда …

й назариясидаги фонологик оппозицияларни эслатади ва ҳар иккиси ҳам фонемаларни парадигматик жиҳатдан қараш билан боғлиқдир. дистрибутив фонологияда контраст дистрибуция синтагматик томондан қаралиб (нутқ сегментациясидаги кичик сегмент-товуш сифатида), шу туфайли минимал жуфтликдаги сўзларнинг нутқда игшлатилиш частотаси «функционал хизмат»га тенглаштирилган. фонемаларнинг частотасини минимал жуфтликдаги сўзларда эмас, балки ҳар хил сўзларда ишлатилишига кўра аниқлаш фойдалидир. фонологик статистика асосий метод бўлмай, у назария учун ёрдамчилик вазифасини бажаради. дистрибуциялар ўртасидаги алоқа билан оппозициялар ўртасидаги алоқа ўртасида логик жиҳатдан баъзи ўхшашликлар бор. ҳар хил оппозициялар ўртасидаги алоқа билан ҳар хил дистрибуциялар ўртасидаги алоқа схематик жиҳатдан бир хил кўринишда бўлиб, логик жиҳатдан бир ташқи ўхшашлик алоқасини эслатади. кесма алоқа эквиполент оппозициялар ўртасидаги алоқанинг бир қисмига ва контраст дистрибуциялар ўртасидаги муносабатга тўғри келади. ўхшашлик алоқаси бир товушнинг йўқ товуш оппозицияга (ноль оппозиция: йўқ- о ўқ каби ) тахминан тўғри келади ва эркин вариацияни ифодалайди. градуаль («поғонали») оппозициялар ўртасидаги алоқа ва қисман эквивалент дистрибуциялар алоқаси логик жиҳатдан киритма алоқани …

нутқ шартли равишда кетма-кет келувчи товушларнинг бирикмасидир. сўз фонетик жиҳатдан бўғинлардан, морфологик жиҳатдан морфемалардан ташкил топади (баъзи сўзлар бир бўғинли ва бир морфемали: тош, бош, нок каби). бўғинлар товушлардан, морфемалар фонемалардан тузилган ва улар ёрдамида сўзлар тузилганда ўз-ўзидан уланиб кетмай, бунда нутқ ва тилдаги бошқа воситаларнинг, хусусан, урғу, чўзиқлик, тон ва баъзи тилларда интонациянинг ҳам катта хизмати бор. нутқ маълум тартибдаги йўналишда бўлса, тил бундай йўналишга эга эмас, лекин маълум тартибда ўзидаги бирликларнинг система ва структурасига эга. тилдаги фонемаларни, маънодор бирликларни ҳосил қилишда гўё «ғиштларни кетма-кет ёки устма-уст қўйиш» каби қиёслаш керак эмас. агар шундай бўлса, фонемаларнинг фарқланиш белгиларни ажратиб олиш онсон бўларди ва ҳеч қандай оппозиция ва дистрибуция методлари зарур бўлмас эди. аксинча, товушларнинг бирикувида уларнинг артикуляцион-акустик хусусиятлари кетма-кет холатда эмас, балки улар ўртасидаги боғланиш хилма-хил ва мураккабдир. улардан қайсиниси тилдаги маънодор бирликларни фарқловчи ёки фарқламовчи вазифасини бажариши масалага бирор зарур принцип ёрдамида ёндашишни талаб қилади. ана шундай принциплардан …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "фонологияда дистрибутив методнинг кулланилиши"

1402832828_43093.doc фонологияда дистрибутив методнинг +ылланилиши фонологияда дистрибутив методнинг қўлланилиши дистрибутив метод деб нутқ жараёнида тилдаги формаларни уларнинг ўрнига кўра бир-бири билан ўхшашлик ва фарқларини классификация қилишга айтилади. бу метод дескриптив тилшуносликда (ақш) берилган . дистрибутив метод ҳар хил талқин қилинади, чунки у тилнинг фонология ва грамматикаси (морфология ва синтаксис) учун умумий ҳисобланади. қуйида бу методнинг фонологияда ишлатилишини ёритиб, фонемалар бирикмаларининг бўғин, сўз ва морфемаларнинг бошида, ўртасида ва охирида учрашини алоҳида фонотактика бобида кўриб ўтамиз. нутқни (ёки текстни) кичик ва катта бўлакларга (қисмларга) бўлиш процесси сегментация ва бўлаклар эса сегментлар дейилади. нутқнинг конкрет бўлаги бўлган сегментларни ...

Формат DOC, 69,0 КБ. Чтобы скачать "фонологияда дистрибутив методнинг кулланилиши", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: фонологияда дистрибутив методни… DOC Бесплатная загрузка Telegram