исмоил гаспринский ва маҳмудхўжа беҳбудий

DOCX 27,4 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1496727021_68448.docx исмоил гаспринский ва маҳмудхўжа беҳбудий жадидлар социализм ғояларидан бехабар эдилар ёхуд уни кўр-кўрона рад этганлар, дейиш мумкин эмас. исмо-илбекнинг 1885 йилда туркияда чоп этилган «оврупо ма-даниятига бир назари мувозана (бетарафона назар)» ном-ли рисоласи, айниқса, «таржимон» газетасининг 1906 йилнинг июнь, июль ойларида босилиб чиққан «мазҳаби иштирокиюн» («социализм таълимоти») туркум мақола-лари бунга далил. масаланинг моҳиятини яхшироқ англаш учун гапни сал узоқроқдан бошлашга тўғри келади. муаллиф баҳс асосига қурилган рисоласида «маданият» сўзининг луға-вий маъносини изоҳлайди; «шаҳар», «шаҳарлик» маъно-ларини беришини, шаҳарда овул-даштдагига нисбатан ис-тиқомат барқарорроқ ва муҳофазалироқ эканлиги кўзда тутилаётганига тўхтайди; сўнг истилоҳий жиҳатларига кўча-ди. фан-техникаси билан дунёни ҳайратга солган капита-листик европани хам, жаннат ваъда этувчи социалистик европани ҳам рад этади. ҳар иккисида ҳам ахлоқсизлик кўради. буни атрофлича асослайди. муаллифнинг фикрлаш мантиғи қуйидагича: xix аср европа маданияти қадим рим маданияти устига қурилган унинг бевосита давомидир. рим маданияти эса ғайриах-лоқийлиги сабабли қулаган эди. уларнинг ўрнига келган «капиталист»-чи? «румолилар асир этлари билан ҳовузларда боқилган балиқларга …

ллар, усуллар, ўрнаклар ўзгарган холос, натижа ва самара эса эскича қолган. бутун янги дунё маданиятини даъво қилаётган ва ўз оталарини рад этаётган ёшлар мана шу хонадонда ўсиб улғайганлар, шу тузумнинг маҳсулидирлар. уларнинг адо-лат ҳақидаги тушунча ва фикрларидаги адолатсизликлар оталариникидан ҳам кўп. оталар ва болалар қарашлари-даги умумий жиҳат шундаки, ҳар иккалаларида ҳам ҳаққоният йўқ. исломдаги ҳаққоният йўқ. ҳаққоният нима? «ҳаққоният деб ишда тўғрилик, сўзда ростлик ай-тилур... ишда тўғрилик бировнинг нафсига, молига хиё-нат қилмов, сўзда тўғрилик ҳар вақт рост сўзламаклик-дур», — деб ёзади абдулла авлоний. и. гаспринский барча инсонларнинг ўзаро муноса-батлари бир асосга — фонда асосига қурилганини таъкид-лайди, лекин ишлаб чиқариш воситаларини киши фао-лиятини назорат қилувчи ушр (ўндан бир миқдордаги йиллик солиғи), закот (қирқдан бир миқдордаги йиллик мулк солиғи) кабиларнинг инсон ва жамият ҳаётидаги фав-қулодда назоратчилик ролини уқгиради. шулар европа-нинг ҳуқуқ нормалари асос қилиб олинганида социалистик фикрларга имкон қолдирмаслигини айтади. шу тариқа европа илм-фани билан ислом ахлоқининг ҳамкорлигидан майдонга келадиган янги умуминсоний …

, фикр юритишамиз. маданияти йўқ бир миллатнинг саноати бўла олмас. модомики, у йўқ экан, ҳали синфий низоларга ҳам эрта. бизнинг бугунги вазифамиз ҳали маданий ўсувдан ва шунга ўхшаш йўллар ҳозирловдангина иборат... ундан кейингисига биздан кейингилар қарар-лар», - деб жавоб беради. «миллат ва маданият бобоси оғзидаги бу сўзлар ҳам ишончли, ҳам улуғвор яиграр эди-лар», — деб тугатади адиб ўз хотирасини. исмоилбекнинг илмий социализм билан жиддий шу-ғуллангани уиинг юқорида тилга олинган ҳар икки асари-дан очиқ кўриниб туради. у ёзади: «оврупода социалист тадбири турличадир. бизча, социалистлар оврупонинг ҳозирги яшаш тарзвдан ва маданиятидан бутунлай умид узиб, янгидан янги асос-лар асосида янги бир маданият қурмоқ фикрида бўлган-ларидир. уларнинг фикрларига кўра, тамоман қайта қуриш ва инқилобларга лузум бор. мулкчилик, мерос, оила, сар-моя ҳақлари ва бошқа асослардан келиб чиқиб, мулк, мол, тижорат, сармоя, иш, ҳатго хотин ва боланинг муштарак бўлишини истайдилар. бу йўл билан ҳар бир киши иши-дан, машғулотидан бошқалар билан баравар истифода этар ва дунё лаззатларидан …

иш туюлиши мумкин. лекин муаллиф буларни конкрет манбалардан олган. у фойдаланган ман-баларнинг бир қисмини юқорида кўрдик. булар ёнига муаллиф батафсил тўхталган жон стюарт миллнинг «ути-литаризм»ини ҳам қўшиш мумкин. и. гаспринский фойдаланган ҳамма китобларини ҳам кўрсатган эмас. чунон-чи, «мазҳаби иштирокиюн»да бирорта номни тилга ол-майди. лекин сарлавҳани «мазҳаби иштирокиюн асарла-риндан ижмолан истиҳрож» («социалистик таълимотга дойр асарлардан олинган конспектлар») деб қўяди. «ишчи ва капиталист, яна ҳам тўғрироғи, иқтисод ва турмуш масаласига дойр оврупо тилларида жуда кўп асарлар яра-тилган»лигини, «иқтисодиюн ва иштирокиюн уламоси букун ҳаммадан мўьтабар тутилаётгани»ни қайд этади. ва йўналишини қуйидагича белгилайди: маишат ва тарихи инсона иштирокиюннинг назари; зулми маданият; адо-латларнинг адолати; таждиди маданият. «таржимон»нинг 1906 йил 62-76-сонларида босилган ушбу «конспектлар» мазкур таълимотнинг тарихи ва тақдирини содда, омма-боп қилиб тушунтирувчи ўзига хос очеркдир. унга муаллиф «оврупо маданиятига бир назари мувозана» асарини ҳам киритиб юборган. шу тахлит у яхлит, тугал очеркка айланган. очерк ерда инсоннинг пайдо бўлиши, инсонлар жа-моасининг шаклланиши билан бошланиб, тўғридан-тўғри кишиликка …

ўзгартириш фикри келиб чиқци». муаллиф фикрича, бу кўпроқ «ғарб маданияти ва овру-по»да кўринмоқда ва у иштирокиюн мазҳабининг дунёга келишига асосий сабаб бўлган. озодлик ва демократия-нинг ёйилиши, маориф ва матбуотнинг йўлга қўйилиши •jca уиинг кеиг тарқалишини таъмин этди. хуллас. «иштирокиюннинг асосий қоидалари» қуйи-дагилардан иборат: 1. ҳар бир ишчи ишлаб чиқарган маҳсулотига ўзи эга бўлсин. 2. ер, сармоя, завод-фабрика эгаси бўлса-да, ўзи меҳ-нат қилмаган кишининг мазкур воситалар ёрдамида ҳосил бўлган маҳсулотга ҳаққи йўқдир. 3. сармоя, завод-фабрика ва бошқалар ишчиларники-дир. мол, иш ва маҳсулот умумийдир. 4. болалар, ногиронлар, қарияларни жамоат боқади. 5. ҳукумат кенг халқ томонидан сайланадиган ҳайъат-дан иборат бўлади. сайловда барча тенг ва ҳамма сайлаш, сайланишга ҳақли. ҳозиргидек биргина мулк ёхуд ер эга-ларигина ҳақли эмаслар. демак, ишчи деганнинг душмани аниқ. у мулкдор, мулк эгаси. бинобарин, ҳамма ҳаракатлар шунга қарши курашга қаратилади. бу кураш қандай бўлмоғи керак? иштирокиюнчилар бу масалани ҳам ўйлаб қўйишган. чунончи: 1. ҳар тоифа ишчилар якка-якка ва муштарак ҳолда «ишчилар …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "исмоил гаспринский ва маҳмудхўжа беҳбудий"

1496727021_68448.docx исмоил гаспринский ва маҳмудхўжа беҳбудий жадидлар социализм ғояларидан бехабар эдилар ёхуд уни кўр-кўрона рад этганлар, дейиш мумкин эмас. исмо-илбекнинг 1885 йилда туркияда чоп этилган «оврупо ма-даниятига бир назари мувозана (бетарафона назар)» ном-ли рисоласи, айниқса, «таржимон» газетасининг 1906 йилнинг июнь, июль ойларида босилиб чиққан «мазҳаби иштирокиюн» («социализм таълимоти») туркум мақола-лари бунга далил. масаланинг моҳиятини яхшироқ англаш учун гапни сал узоқроқдан бошлашга тўғри келади. муаллиф баҳс асосига қурилган рисоласида «маданият» сўзининг луға-вий маъносини изоҳлайди; «шаҳар», «шаҳарлик» маъно-ларини беришини, шаҳарда овул-даштдагига нисбатан ис-тиқомат барқарорроқ ва муҳофазалироқ эканлиги кўзда тутилаётганига тўхтайди; сўнг истилоҳий жиҳатлар...

Формат DOCX, 27,4 КБ. Чтобы скачать "исмоил гаспринский ва маҳмудхўжа беҳбудий", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: исмоил гаспринский ва маҳмудхўж… DOCX Бесплатная загрузка Telegram