туркистонда жадидлар харакати, унинг максади, мохияти

DOC 153,5 KB Bepul yuklash

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇
1
1353500339_40066.doc масаланинг тарихига бир назар www.arxiv.uz режа: 1. жадидчилик харакатининг мохияти, максади ва йўналишлари. 2. жадидчилик ва ижтимой-сиёсий харакатчилик. 3. ташкилий курилишлар йўлида иттиход ва тараккий 4. жадидлар ва уларнинг давлат думасидаги сиёсий фаолияти. 5. жадидларнинг махаллий жамиятлари ва уюшмалари. кириш жадидчилик туркистонда 19 асрнинг охирларида майдонга келган, 20 аср бошларида шаклланиб, киска муддатда ўзининг хадди аълосига кўтарилган, 1917 йилги большевиклар тўнтаришидан кейин хам социастстик диктатура ўрнатилгунга кадар ўз мавке ва йўналишини саклаб кола олган ижтимоий харакатдир. у ижтимоий турмушнинг барча жабхаларини камраб олган эди. муболағасиз айтиш мумкинки, мазкур даврда юзага чиккан на сиёсий, на маданий бирор ходиса йўкки, унинг эътибор ва таъсир доирасидан четда колган бўлсин. «жадидчилик»нинг асосида «жадид» сўзи ётади. «жадид»нинг маъноси «янги» демакдир. у шунчаки «янги» ё булмаса, «янгилик тарафдори» дегани эмас. балки «янги тафаккур», «янги инсон», «янги авлод» сингари кенг маъноларни ўзида мужассам этган. истилохнинг кириб келиши исмоилбек гаспрали (гаспринский) очган янги мактаб номи билан боғлик. …
2
м у факат маърифатчилик харакати деб келинди. бу атайлаб килинган эди. максад —жадидчиликнинг доирасини торайтириш, социалистик- коммунистик мафкурадан бошкаси кенг халк онгини камраб олиши, эгаллаши мумкин эмас, деган сохта тушунчанинг асорати эди. аслида эса: 1) жамиятнинг барча катламларини жалб эта олди. уйғониш мафкураси бўлиб хизмат килди; 2) мустакиллик учун кураш олиб борди. унинг ғайрат ва ташаббуси билан дунё кўрган туркистон мухторияти бу йўлдаги амалий харакатнинг дастлабки натижаси эди; 3) маориф ва маданиятни, матбуотни ижтимоий-сиёсий максадларга мослаб чикди. туркистондаги жадидчилик xix асрнинг 80-йилларида русия мусулмонлари, хусусан, кавказ ва волга буйида ёйилган шу номдаги тараккийпарварлик харакатининг бевосита таъсири ва самараси сифатида дунёга келди. бунда юкорида номини зикр этганимиз исмоилбек гаспралининг «таржимон» газетаси (1883) ва у асос солган «усули жадид» (иккинчи номи «усули савтия») мактаби (1884) хал килувчи рол ўйнади . шунингдек, биздаги xix асрнинг бошларидаги эски мактаб-мадраса тизимидан норозиликлар, тараккиётга тўсик бўла бошлаган «жадид» атамаси туркияда xx аср бошидаги адабиётга, унинг хам …
3
а фойдаланди хам. лекин мезон махаллий халкнинг ўз дини ва эътикодини дахлсиз колдириш, оврупо илм-фанини шуларнинг мухофазасига хизмат килдириш учун бу ерда хам кураш кетди. туркчилик, исломчилик, махаллий ўзбекчилик кабиларнинг бу срда хам майдонга келиши бежиз эмас. аслида, бизнинг жадидларда фикр ва ғоя жуда кучли. мана, масалан, дукчи эшонни олинг. у куч, зўрлик билан мустакилликка эришиш тарафдори. у хам жадид дин ислохотчиси. сиёсий курашчи. жуда кўп жадидларимиз уни рад этдилар. бир катор жадидларимиз онгли суратда советлар билаи хамкорлик килдилар, коммунист бўлдилар. бу билан хам хисоблашмок керак. бу хол, айникса, мустакиллик учун олиб борилган курашда яккол кўринди. бу борада 3 йўлни кузатиш мумкин: 1. русияга тобеликдан зўрлик билан кутулиш, куч билан истиклол олиш (дукчи эшон кўзголони, 1916 йил мардикорлик харакати, истиклолчилик харакати). 2. муроса йўли. руслар ёрдамида маърифатга эришиш. маърифат масаласида хак-хукук олиш, миллий хусусиятларнн тиклаш (и. гаспрали, м. бехбудий). 3. хамкорлик йўли. чор маъмурлари, сўнг эса шўро хукумати билан бирга …
4
иати, аклу тафаккури, эхтиёж-зарурати, имконияти кабиларга мутаносиб ғоялар асосига курилмоғи лозим эди. миллий идеалларимизни белгилаш лозим эди. унутилган миллий кахрамонларимизни, фан дохийлари, дин дохийлари, харб дохийларини, машхури жахон шоирларимиз, ижодкорларимизни таниш ва танитиш керак эди... улар миллатга хос аклу заковатини, сабру токатни, ғайрат-шижоатни, завк-шавкини ўзларида намоён этган эдилар. кадриятлар (дин-диёнат, урф-удум, маросимлар), тарих ва тарихий шахслар. улар кутарган адолат байроғи миллатни бир ва бор киладиган асосий омиллар эди . 2. жадидчилик ва ижтимой-сиёсий харакатчилик. жадидчилик, шунчаки бир маърифий, маданий-окартув харакатигина эмас эди. буни совет сиёсатчилари яхши билар эдилар. шунчаки харакат бўлганида улар катагон килинмас эдилар. уларга «халк душмани», «ватан хоини» деган тавки лаънатлар ёпиштирилмас эди. дарвоке, «хакконийлик» даъво килиб келган тарихчиларимизда хам буни пайкаш кийин эмас. а. в. пясковский ёзади: «шу вактдан (1905—1917-йиллар кўзда тутилмокда — б.к,.) эътиборан туркистонда «жадидчилик» деб танилган буржуа-либерал, миллатчилик харакачи кенг ёйила бошлади ва усули жадид мактаблари очиш ва тарғиб этиш, маданиятпарварлик сингари дастлабки тор …
5
ллатлар ўз хак-хукуклари учун энди илгаригидай курашиш туғри эмаслигини англаб ета бошладилар. туркистонда хам секин-аста уйғониш бошланди. русияда, хусусан кавказ, волгабуйида яшовчи туркий миллатлар билан якинлашишга, хамкорликка интилиш кучайди. янги ғоялар кириб кела бошлади. исломчилик (панисломизм), туркчилик (пантуркизм) шундайлардан эди. бу ғоялар xix асрнинг ўрталарида усмонли давлатида пайдо бўлди. дастлаб «усмончилик» ўртага кўиилди. маълум булишича, ўз даврида н.и.ильминский (1822— 1891) каби шовинист туркологлар туфайли миссионерлик ўчоғи сифатида шухрат козонган. козондаги диний академия ректори хазрат алексийдан 1908 йилнингсўнгги ойларида русия ички ишлар вазирлигига «русия мусулмонлари орасида замонавий харакатлар» мавзуида узун бир маълумотнома тушган ва унда мусулмонлар орасида панисломизм (таъкид бизники — б. к,.) деган бир нарса ёйилаётганлиги айтилган. хукумат шу муносабат билан ғайридинларнинг диний ишлари департаментида мусулмонлар харакатини ўрганувчи алохида хайъат тузган. бу с. максудий ибораси билан айтганда, мусулмонлар миллий харакатчилигига карши тадбир ишлаб чик,иш комиссияси эди. русия мусулмонлари орасида мактаблар очилаётганлиги, газета-журналлар чика бош- лагани «панисломизм» деб кўйилган айбнинг бош …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Faylni Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"туркистонда жадидлар харакати, унинг максади, мохияти" haqida

1353500339_40066.doc масаланинг тарихига бир назар www.arxiv.uz режа: 1. жадидчилик харакатининг мохияти, максади ва йўналишлари. 2. жадидчилик ва ижтимой-сиёсий харакатчилик. 3. ташкилий курилишлар йўлида иттиход ва тараккий 4. жадидлар ва уларнинг давлат думасидаги сиёсий фаолияти. 5. жадидларнинг махаллий жамиятлари ва уюшмалари. кириш жадидчилик туркистонда 19 асрнинг охирларида майдонга келган, 20 аср бошларида шаклланиб, киска муддатда ўзининг хадди аълосига кўтарилган, 1917 йилги большевиклар тўнтаришидан кейин хам социастстик диктатура ўрнатилгунга кадар ўз мавке ва йўналишини саклаб кола олган ижтимоий харакатдир. у ижтимоий турмушнинг барча жабхаларини камраб олган эди. муболағасиз айтиш мумкинки, мазкур даврда юзага чиккан на сиёсий, на маданий бирор ходиса йўкки, унинг эътибор ...

DOC format, 153,5 KB. "туркистонда жадидлар харакати, унинг максади, мохияти"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.