урта асрлар мусулмон шарки мумтоз ахлокшунослиги

DOC 246,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1411288681_59169.doc урта асрлар мусулмон шарқи мумтоз ахлоқшунослиги режа: 1. кириш 2. тасаввуфий ахлоқий таълимотлар 3. темурийлар даври мутафаккирларининг ахлоқий қарашлари 4. машҳур пандномаларнинг ахлоқий моҳияти 5. ўрта асрлар оврўпа ахлоқшунослиги ўрта асрларга келиб насронийлик оврўпа халқларининг ижтимоий-сиёсий ва маданий ҳаётини черковга бўйсундирди, ҳамма соҳалар бўйича черков назорати ўрнатилди. бу билан илм-фан ва санъат черков белгилаб берган чегаралар доирасидагина ривожланишга маҳкум этилган эди. ислом динида эса, айниқса, тасаввуфнинг вужудга келиши туфайли, муайян маънода ҳурфикрлилик мавжуд бўлиб, илм-фан ва санъат тараққиётига кенг йўл очилди. натижада қадимги дунё мумтоз ахлоқшунослиги илгари сурган ғояларни ривожлантириш, у ўртага ташлаган муаммоларни ҳал этиш, ўша давр ва кейинги даврлар учун долзарб бўлган муҳим назарий ҳамда бадиий-ахлоқий асарларни яратиш, асосан, мусулмон шарқи алломаларининг зиммасига тушди. улар ўзига хос мумтоз ахлоқшунослик анъаналарини яратдилар. бу давр ахлоқшунослиги ҳам турли хил ахлоқий-фалсафий оқимлардан ташкил топган. лекин бундай оқимлар ёки йўналишларнинг ўзига хослиги шундаки, улар қадимги дунё ахлоқшунослиги сингари нисбатан қатъий чегараларга …

50) ҳисобланади. арасту изидан бориб, форобий ҳам фалсафани иккига - назарий ва амалийга бўлади ҳамда ахлоқшуносликни амалий фалсафа таркибига киритади. ахлоқий муаммолар унинг «бахтга эришув йўлини кўрсатувчи китоб», «бахтга эри-шув ҳақида», «давлат арбобининг ҳикматлари», «фозил одамлар шаҳри» сингари асарларида кўтарилган. уларда инсон бахти энг асосий муаммо сифатида ўртага ташланади. «бахт - ҳар бир инсон интиладиган мақсад, зеро, у муайян комиллик ҳисобланади», - дейди форобий.1 айни пайтда аллома ўз қарашларида фазилатга ҳам жуда катта ўрин беради. чунки, унинг фикрига кўра, кимда-ким фазилат нималигини билсагина, ҳақиқий бахтга эриша олади. арастуга ўхшаб, у ҳам фазилатларни икки қисмга - фазоили нутқия (ақл-идрокка асосланган фазилатлар) ва фазоили хулқия (хулқий фазилатлар)га ажратади ҳамда уларнинг ўрталик хусусиятга эга эканини таъкидлаб ўтади. форобий ҳаёт ва мамот муаммосига ҳам батафсил тўхталади. унинг фикрига кўра, фазилатли киши ўлим туфайли бахтни орттирувчи хатти-ҳаракатларни кўпроқ амалга ошириш имкониятларидан маҳрум бўлади. шунинг учун унинг ўлимдан қўрқиши бошқаларникидан бутунлай ўзгача: у ўлим туфайли улкан …

шлайди, яъни фикрлаш қобилияти ғазаб ва эҳтирос кучлари хизматида бўлади, бу кучларнинг ҳаракати эса ейиш-ичиш ҳамда шаҳвоний нафсни қондиришга бағишланади. файласуф бундай кишиларни араб ва турк зодагонлари орасида кўпроқ учрашини айтади. бундай кишилар шаҳвоний истаклари қутқуси билан аёллар олдида мақтанишни хуш кўрадилар, уларни тақинчоқ, безакларга кўмиб ташлайдилар, фойдали меҳнатдан четда тутадилар, улар нима деса шуни қиладилар. натижада аёл уйнинг ҳақиқий ҳокими бўлиб олади, турли тантиқликларни одатга айлантиради.1 демак, форобий оила бахтини эҳтиросларни йўлга сола олишда деб билади, аёл кишини безакларга кўмиб ташланган қўғирчоқ бўлишига қарши туради. ўрта асрлар ахлоқшунослигида райлик мутафаккир абу бакр ар-розий (865-925) таълимоти ўзига хос ўрин эгаллайди. унинг ахлоқий қарашлари «лаззат», «фалсафий ҳаёт тарзи», «руҳий табобат», «бахт ва фаровонлик белгилари» сингари китобларида акс этган. ар-розий ахлоқшуносликни инсонда хушхулқликни тарбиялаш ва бадхулқликни йўқотиш йўллари ҳамда усуллари ҳақидаги фан деб билади; у кишини ақл билан иш кўришга, меъёрида лаззатланишга, ўз эҳтиросларини жиловлаб, лаҳзалик лаззатга умрини бахш этмасликка ўргатади. хуллас, …

ат билан ҳамнафасликда яшашни изтиробдан қутулишнинг энг яхши усули деб ҳисоблайди. ар-розий эса инсонни ижтимоий фаолликка чақиради, уни жамиятга фойда келтириб яшашга даъват этади. унинг наздида инсон ижтимоий мавжудот. инсон фақат инсоний жамиятдагина ахлоқий юксакликка, бахт ва фаровонликка эришади. жамиятдан ташқарида, яккаликда, танҳоликда инсоннинг яшаши мумкин эмас. борди-ю, яшаган тақдирда ҳам ёввойи, ҳайвоний, тўпос бўлади, зеро, у бизнинг мавжудлигимизни қулайлаштирадиган, орасталаштирадиган инсоний ҳамкорлик ва қўллаб-қувватланиш имконидан четда қолади. «руҳий табобат» китобининг ўн олтинчи бобида ар-розий эътиқодий фанатизмнинг зарари ҳақида тўхталади. идеал даражадаги соф диний эътиқоднинг ҳаётда бўлиши мумкин эмаслигини таъкидлар экан, тақводорликни фақат нисбий тарзда тушунишга чақиради. у сувни мисол келтириб, шундай дейди: «...биз фойдаланаётган сув одамлар томонидан ифлослантирилмаганига ёки унга ҳайвонлар, дайди ёки қутурган итлар ёки бошқа ёввойи жониворларнинг сасиган ўликлари, тезаклари ёки қушларнинг нажаслари тушмаганига кафолат йўқ. шу боис биз уни қанчалик қайта-қайта тиндириб қуймайлик, энг сўнгги ҳолати ҳам, бари бир, энг ифлос, энг ҳаром бўлиб қолаверади».1 ар-розийнинг …

таркибидаги ўрнини аниқлаб олишга интилади. «ҳакимларнинг, - деб ёзади аллома шогирди баҳманёр ал-озарбойжоний билан мунозара-ёзишмасида, - фалсафа назарий ва амалий бўлади, деганини фалсафа амалий-ахлоқий бўлади, деб тушунмаслик керак. чунки амалий ахлоқнинг бундай намоён бўлиш ҳолати фалсафа дегани эмас, зеро, қиёсий малака ахлоқий малакадан мутлақо ўзгадир... фалсафа амалий ва назарий қисмларга бўлинар экан, демак, уни (амалий фалсафани) ахлоқ билан айнанлаштирилмайди. шунинг учун (уни) ахлоқ илми деган маъқул».1 кўриниб турибдики, ибн сино ахлоқшуносликни амалий фалсафа, яъни назария эканини таъкидлайди ва ахлоқни унинг тадқиқот объекти сифатида таърифлайди. ибн сино ўз асарларида бир қанча ахлоқий фазилатларга таъриф беради. чунончи, иффат, ҳиммат, шижоат, адолат, сахийлик, қаноат, қатъият, садоқат, ҳаё, камтарлик ва бошқалар шулар жумласидандир. шунингдек, аллома уларнинг акси бўлган - ўғрилик, алдамчилик, фисқу фасод, нафрат, рашк, адоват, бўҳтон, иродасизлик, такаббурлик, нодонлик каби иллатларни ҳам тавсифлайди; ҳар икки турдаги мазкур тушунчаларнинг бир-бири билан боғлиқлигини, бир-бирига ўтиб туришини ва бундай боғланиш ижобий ҳол эканини таъкидлайди. устозлари анъаналарини …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "урта асрлар мусулмон шарки мумтоз ахлокшунослиги"

1411288681_59169.doc урта асрлар мусулмон шарқи мумтоз ахлоқшунослиги режа: 1. кириш 2. тасаввуфий ахлоқий таълимотлар 3. темурийлар даври мутафаккирларининг ахлоқий қарашлари 4. машҳур пандномаларнинг ахлоқий моҳияти 5. ўрта асрлар оврўпа ахлоқшунослиги ўрта асрларга келиб насронийлик оврўпа халқларининг ижтимоий-сиёсий ва маданий ҳаётини черковга бўйсундирди, ҳамма соҳалар бўйича черков назорати ўрнатилди. бу билан илм-фан ва санъат черков белгилаб берган чегаралар доирасидагина ривожланишга маҳкум этилган эди. ислом динида эса, айниқса, тасаввуфнинг вужудга келиши туфайли, муайян маънода ҳурфикрлилик мавжуд бўлиб, илм-фан ва санъат тараққиётига кенг йўл очилди. натижада қадимги дунё мумтоз ахлоқшунослиги илгари сурган ғояларни ривожлантириш, у ўртага ташлаган муаммоларни ҳал этиш, ўша д...

Формат DOC, 246,5 КБ. Чтобы скачать "урта асрлар мусулмон шарки мумтоз ахлокшунослиги", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: урта асрлар мусулмон шарки мумт… DOC Бесплатная загрузка Telegram