урта асрлар мусулмон шарки мутафаккирларининг ахлокий таълимотлари

DOC 163,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇
1
1403345000_44876.doc урта асрлар мусулмон шарки мутафаккирларининг ахлокий таълимотлари режа: 1. урта асрлар мусулмон шарки ахлокшунослигида машшоййунлик ва тасаввуф йуналишларининг урни (форобий, ар-розий, ибн сино, ибн рушд, газзолий). 2. темур ва темурийлар даври ахлокшунослиги (навоий, кошифий). 3. машхур пандномаларнинг ахлокий мохияти («калила ва димна», «кутадгу билиг», «гулистон» в.б.). 1. урта асрларга келиб насронийлик оврупо халкларининг ижтимоий-сиёсий ва маданий хаётини черковга буйсундирди, хамма сохалар буйича черков назорати урнатилди. бу билан илм-фан ва санъат черков белгилаб берган чегаралар доирасидагина ривожланишга махкум этилган эди. ислом динида эса, айникса, тасаввуфнинг вужудга келиши туфайли, муайян маънода хурфикрлилик мавжуд булиб, илм-фан ва саньат тараккиётига кенг йул очилди. натижада кадимги дунё мумтоз ахлокшунослиги илгари сурган гояларни ривожлантириш, у уртага ташлаган муаммларни хал этиш, уша давр ва кейинги даврлар учун долзарб булган мухим назарий хамда бадиий-ахлокий асарларни яратиш, асосан, мусулмон шарки алломаларининг зиммасига тушди. бу давр ахлокшунослиги хам турли хил ахлокий-фалсафий окимлардан ташкил топган. лекин бундай окимлар ёки йуналишларнинг …
2
л-киндий бошлаб берди. унинг асосчиси эса туркистонлик комусий аллома абу наср ал-форобий (870-950) хисобланади. арасту изидан бориб, форобий хам фалсафани иккига – назарий ва амалийга булади хамда ахлокшуносликни амалий фалсафа таркибига киритади. ахлокий муаммолар унинг «бахтга эришув йулини курсатувчи китоб», «бахтга эришув хакида», «давлат арбобининг хикматлари», «фозил одамлар шахри» сингари асарларида кутарилган. уларда инсон бахти энг асосий муаммо сифатида уртага ташланади. «бахт – хар бир инсон интиладиган максад, зеро у муайян комиллик хисобланади», дейди форобий. айни пайтда аллома уз карашларида фазилатга хам жуда катта урин беради. чунки, унинг фикрига кура, кимда-ким фазилат нималигини билсагина, хакикий бахтга эриша олади. арастуга ухшаб, у хам фазилатларни икки кисмга – фазоили нуткия (акл-идрокка асосланган фазилатлар) ва фазоили хулкия (хулкий фазилатлар) га ажратади хамда уларнинг урталик хусусиятларини таъкидлаб утади. форобий хаёт ва мамот муаммосига хам батафсил тухталади. унинг фикрига кура, фазилатли киши улим туфайли бахтни орттирувчи хатти-харакатларни купрок амалга ошириш имкониятларидан махрум булади. шунинг учун …
3
ди, дейди. бутун кучини уз нафсига сарфлайдиган кишида улугворлик тубанликка хизмат кила бошлайди, яъни фикрлаш кобилияти газаб ва эхтирос кучлари хизматида булади, бу кучларнинг харакати эса ейиш-ичиш хамда шахвоний нафсни кондиришга багишланади. файласуф бундай кишиларни араб ва турк зодагонлари орасида купрок учрашини айтади. бундай кишилар шахвоний истаклари куткуси билан, аёллар олдида мактанишни хуш курадилар, уларни такинчок, безакларга кумиб ташлайдилар, фойдали мехнатдан четда тутадилар, улар нима деса шуни киладилар. натижада аёл уйнинг хакикий хокими булиб олади, турли тантикликларни одатга айлантиради. демак, форобий оила бахтини эхтиросларни йулга сола олишда деб билади, аёл кишини безакларга кумиб ташланган кугирчок булишига карши туради. урта асрлар ахлокшунослигида райлик мутафаккир абу бакр ар-розий (865-925) таълимоти узига хос урин эгаллайди. унинг ахлокий карашлари «лаззат», «фалсафий хаёт тарзи», «рухий табобат», «бахт ва фаровонлик белгилари» сингари китобларида акс этган. ар-розий ахлокшуносликни инсонда хушхулкликни тарбиялаш ва бадхулкликни йукотиш йуллари хамда усуллари хакидаги фан деб билади; у кишини акл билан иш куришга, …
4
очишни, ташки шарт-шароитдан мустакил булишни, табиат билан хамнафасликда яшашни изтиробдан кутилишнинг энг яхши усули деб хисоблайди. ар-розий эса инсонни ижтимоий фаолликка чакиради, уни жамиятга фойда келтириб яшашга даъват этади. зеро унинг наздида инсон ижтимоий мавжудот. инсон факат инсоний жамиятдагина ахлокий юксакликка, бахт ва фаровонликка эришади. жамиятдан ташкарида, яккаликда, танхоликда инсоннинг яшаши мумкин эмас. борди-ю, яшаган такдирда хам «ёввойи, хайвоний, тупос булади, зеро у бизнинг мавжудлигимизни кулайлаштирадиган, орасталаштирадиган инсоний хамкорлик ва куллаб-кувватланиш имконидан махрум», – дейди мутафаккир. «рухий табобат» китобининг ун олтинчи бобида ар-розий эътикодий фанатизмнинг зарари хакида тухталади. идеал даражадаги соф диний эътикоднинг хаётда булиши мумкин эмаслигини таъкидлар экан, такводорликни факат нисбий тарзда тушунишга чакиради. у сувни мисол келтириб, шундай дейди: «биз фойдаланаётган сув одамлар томонидан ифлослантирилмаган ёки унда хайвонларнинг, дайди ёки кутурган итлар ёки бошка ёввойи жониворларнинг сасиган уликлари, тезаклари ёки кушларнинг нажаслари тушмаганига кафолат йук. шу боис биз уни канчалик кайта-кайта тиндириб куймайлик, энг сунгги холати хам, бари …
5
опган. аввало, ибн сино ахлок илмининг амалий фалсафа таркибидаги урнини аниклаб олишга интилади. «хакимларнинг, – деб ёзади аллома шогирди бахманёр ал-озарбойжоний билан мунозара-ёзишмасида, – фалсафа назарий ва амалий булади, деганини фалсафа амалий-ахлокий булади, деб тушунмаслик керак. чунки амалий ахлокнинг бундай намоён булиш холати фалсафа дегани эмас, зеро киёсий малака ахлокий малакадан мутлако узгадир... фалсафа амалий ва назарий кисмларга булинар экан, демак, уни (амалий фалсафани) ахлок билан айнанлаштирилмайди. шунинг учун (уни) ахлок илми деган маъкул». куриниб турибдики, ибн сино ахлокшуносликни амалий фалсафа, яъни назария эканини таъкидлайди ва ахлокни унинг тадкикот объекти сифатида таърифлайди. ибн сино уз асарларида бир канча ахлокий фазилатларга таъриф беради. чунончи, иффат, хикмат, шижоат, адолат, сахийлик, каноат, катъият, садокат, хаё, камтарлик ва бошкалар шулар жумласидандир. шунингдек, аллома уларнинг акси булган – угрилик, алдамчилик, фиску-фасод, нафрат, рашк, адоват, бухтон, иродасизлик, такаббурлик, нодонлик каби иллатларни хам тавсифлайди; хар икки турдаги мазкур тушунчаларнинг бир-бири билан богликлигини, бир-бирига утиб туришини ва бундай …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "урта асрлар мусулмон шарки мутафаккирларининг ахлокий таълимотлари"

1403345000_44876.doc урта асрлар мусулмон шарки мутафаккирларининг ахлокий таълимотлари режа: 1. урта асрлар мусулмон шарки ахлокшунослигида машшоййунлик ва тасаввуф йуналишларининг урни (форобий, ар-розий, ибн сино, ибн рушд, газзолий). 2. темур ва темурийлар даври ахлокшунослиги (навоий, кошифий). 3. машхур пандномаларнинг ахлокий мохияти («калила ва димна», «кутадгу билиг», «гулистон» в.б.). 1. урта асрларга келиб насронийлик оврупо халкларининг ижтимоий-сиёсий ва маданий хаётини черковга буйсундирди, хамма сохалар буйича черков назорати урнатилди. бу билан илм-фан ва санъат черков белгилаб берган чегаралар доирасидагина ривожланишга махкум этилган эди. ислом динида эса, айникса, тасаввуфнинг вужудга келиши туфайли, муайян маънода хурфикрлилик мавжуд булиб, илм-фан ва саньат тараккиётиг...

Формат DOC, 163,0 КБ. Чтобы скачать "урта асрлар мусулмон шарки мутафаккирларининг ахлокий таълимотлари", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: урта асрлар мусулмон шарки мута… DOC Бесплатная загрузка Telegram