fonema nazariyasi

DOCX 7 pages 16.5 KB Free download

7 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 16.5 KB

File type DOCX

Pages 7

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 7

mavzu: fonema nazariyasi tarixidan. fonemalar haqida turli fonologik maktab vakillarining fikrlarini o‘rganish. kirish praga maktabi: fonema deganda ma'no farqlovchi eng kichik tovush birligi tushuniladi. ularga ko'ra, fonema tilning fonologik jihatdan ajralib turuvchi eng kichik bir-biridan farqli elementidir. leningra(do)d maktabi: ularning ta'kidlashicha, fonema bu ma'no farqlovchi eng kichik tovush birligi bo'lib, bir qancha tavsifga ega bo'lishi mumkin. amerikalik fonologlar: fonemani ma'no farqlovchi eng kichik tovush birligi deb hisoblaydilar. ammo ular fonemani tavsiflovchi xususiyatlariga qarab turlicha talqin qildilar. quyida fonema nazariyasiga oid ba'zi muhim jihatlar bayon etilgan: fonema nazariyasi fonologik maktablar o'rtasidagi taraqqiyot natijasi bo'lib, bu nazariyalar fonemalarning turlicha talqin qilinishiga asos bo'lgan. praga maktabi fonemanı bir-biridan farqli va ma'no farqlovchi tovush birligi deb ta'riflagan. leningra(do)d maktabi esa fonemani ma'no farqlovchi va turli tavsiflarga ega bo'lgan tovush birligi deb hisoblaydi. amerikalik fonologlar fonemani ma'no farqlovchi tovush birligi deb qabul qiladilar, lekin uning tavsiflovchi xususiyatlari turli xil bo'lishi mumkin. umuman olganda, fonema nazariyasi …

2 / 7

sodda element emas, chunki bir paytning oʻzida mavjud belgilardan iborat birlikdir. fonemaning belgilari farqlovchi (differensial) va farqlanmaydigan (integral) turlarga boʻlinadi. farqlovchi belgilariga koʻra, fonemalar oppozitsiyalar (zidlanishlar) hosil qiladi. farqlanadigan fonemalar pozitsiya, yaʼni uning oʻz artikulyatsiyasi bilan aniq talqin etish uchun qulay sharoit - kuchli pozitsiya deb nomlansa, farqlanmaydigan fonemalar, boshqa bir fonema bilan mos tushib qoladigan pozitsiya, sharoit kuchsiz pozitsiya deb ataladi. kuchli pozitsiyada fonema morfema va soʻzlarni farqlash vazifasiga (semasiologik vazifaga) ega boʻladi, kuchsiz pozitsiyada esa fonema bunday vazifaga ega boʻlmaydi. oʻzbek tilida unlilar oldidan kelgan undoshlar koʻpincha kuchli pozitsiyada (may, bola, mola, qozon, dor, gul), soʻz oxiridagi jarangli va jarangsiz fonemalar kuchsiz pozitsiyada (tob, sud, maqsad, bugʻ, barg) boʻladi. kuchsiz pozitsiyada fonemaning turli variantlari yuzaga chiqadi, kuchli pozitsiyada esa uning asosiy koʻrinishi oʻzining barcha farqlovchi belgilari bilan namoyon boʻladi. tafovuti, farqi birgina fonemaga tayangan morfema va soʻzlar juftligida fonema ayniqsa aniq bilinadi (qoʻl—soʻl, chol— chal—choʻl). fonemaning mavjudligi yoki …

3 / 7

hlab chiqilgan. fonemafonologiya va morfonologiyaning oʻrganish obyektidir. fonema nazariyasi lingvistikada tilning fonologik asoslarini o‘rganishga qaratilgan muhim soha hisoblanadi. fonema — bu tilning ma'no ajratuvchi eng kichik birligi bo‘lib, har bir tilning o‘ziga xos fonemik tizimi mavjud. bu tizim orqali so‘zlar va ularning tarkibidagi ma’nolar shakllanadi. fonema nazariyasi, asosan, fonologiyaning bir qismi bo‘lib, tilning tovush tizimi va uning ma'no yaratishda tutgan o‘rnini tahlil qiladi.fonemalar tilning eng kichik ma’noli birligi sifatida, har bir tilning fonemik tizimida maxsus rol o‘ynaydi. fonemaning belgilari farqlovchi (differensial) va farqlanmaydigan (integral) turlarga boʻlinadi. farqlovchi belgilariga koʻra, fonemalar oppozitsiyalar (zidlanishlar) hosil qiladi. farqlanadigan fonemalar pozitsiya, yaʼni uning oʻz artikulyatsiyasi bilan aniq talqin etish uchun qulay sharoit - kuchli pozitsiya deb nomlansa, farqlanmaydigan fonemalar, boshqa bir fonema bilan mos tushib qoladigan pozitsiya, sharoit kuchsiz pozitsiya deb ataladi. kuchli pozitsiyada fonema morfema va soʻzlarni farqlash vazifasiga (semasiologik vazifaga) ega boʻladi, kuchsiz pozitsiyada esa fonema bunday vazifaga ega boʻlmaydi. oʻzbek tilida …

4 / 7

qlik— yumshoqlik belgisi farqlovchi belgi hisoblansa, oʻzbek va fransuz tillarida bu belgi deyarli ahamiyatsiz, yaʼni farqlovchi belgi emas. muayyan bir fonemani roʻyobga chiqaruvchi barcha tovushlar uning allofonlari (yun. allos — boshqa va ...fon - tovush) deyiladi. ular fonemaning variantlari oʻlaroq uning asosiy koʻrinishiga oʻxshamasligi mumkin. hozirgi termin maʼnosidagi "fonema" tushunchasi, shuningdek, fonologiya nazariyasi birinchi marta 19- asrning 70—80 yillarida rus-polyak tilshunosi boduen de kurtene tomonidan ishlab chiqilgan. fonemafonologiya va morfonologiyaning oʻrganish obyektidir. har bir fonema o‘ziga xos tovush sifatiga ega bo‘lib, u boshqa tovushlardan farq qiladi. fonemalar o‘z ichida tovushlarning bir-biriga o‘xshashligi va farqlari asosida guruhlarga bo‘linadi. masalan, vokal fonemalar (a, e, i, o, u) va konsonant fonemalar (b, p, t, k) mavjud.har bir tilning fonemik tizimi o‘ziga xosdir va bu tizimning ichida fonemalar o‘rtasida aloqalar mavjud. fonemik tizim tilning morfologik va sintaktik strukturalari bilan bevosita bog‘liq. fonema birikmalari yordamida yangi so‘zlar hosil bo‘lishi mumkin, masalan, "yangi" va "yangi-ish" so‘zlarining …

5 / 7

qilingan tovush birliklaridir. masalan, "katta" va "katta" so'zlaridagi k fonema harflari bir-biriga qarshi turadi va ular turli so'zlarni ifodalash uchun ajratilgan. har bir til o'z fonemalariga ega bo'lib, ularning soni tildan tilga farq qiladi. masalan, rus tilida 40 ga yaqin fonema bo'lsa, o'zbek tilida bu raqam 30 atrofida. morfema — bu tilning ma'no yuklaydigan eng kichik birlikdir. morfema so'zning qurilishi va ma'nosini shakllantirishda asosiy rol o'ynaydi. morfema, ko'pincha so'zning ildizi yoki qo'shimchalar orqali ifodalanadi. masalan, o'zbek tilidagi "kitob" so'zi bir morfemadan (ildiz) tashkil topgan bo'lsa, "kitoblar" so'zi ikki morfemadan iborat: "kitob" (ildiz) + "- lar" (ko'plik qo'shimchasi). morfemalar ikki turga bo'linadi: ildiz morfemalar — so'zning asosiy ma'nosini belgilovchi birikmalar. masalan, "yig'ish" so'zidagi "yig'" ildiz morfemasi. qoʻshimchalar — so'zning ma'nosini o'zgartiradigan, lekin mustaqil ma'no ifodalamaydigan morfemalar. masalan,"kitoblar" so'zidagi "-lar" qo'shimchasi.shu tarzda, fonemalar tilning tovush birliklari bo'lib, so'zlarning bir-biridan farqlanishida yordam beradi, morfemalar esa so'zlarning ma'nosini shakllantiradi. masalan, "kitob" so‘zidagi "kit" qismi …

Want to read more?

Download all 7 pages for free via Telegram.

Download full file

About "fonema nazariyasi"

mavzu: fonema nazariyasi tarixidan. fonemalar haqida turli fonologik maktab vakillarining fikrlarini o‘rganish. kirish praga maktabi: fonema deganda ma'no farqlovchi eng kichik tovush birligi tushuniladi. ularga ko'ra, fonema tilning fonologik jihatdan ajralib turuvchi eng kichik bir-biridan farqli elementidir. leningra(do)d maktabi: ularning ta'kidlashicha, fonema bu ma'no farqlovchi eng kichik tovush birligi bo'lib, bir qancha tavsifga ega bo'lishi mumkin. amerikalik fonologlar: fonemani ma'no farqlovchi eng kichik tovush birligi deb hisoblaydilar. ammo ular fonemani tavsiflovchi xususiyatlariga qarab turlicha talqin qildilar. quyida fonema nazariyasiga oid ba'zi muhim jihatlar bayon etilgan: fonema nazariyasi fonologik maktablar o'rtasidagi taraqqiyot natijasi bo'lib, bu nazariyalar fon...

This file contains 7 pages in DOCX format (16.5 KB). To download "fonema nazariyasi", click the Telegram button on the left.

Tags: fonema nazariyasi DOCX 7 pages Free download Telegram