tovushlarning funksional jihati. asosiy fonologik tushunchalar

DOC 62.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1503125856_69034.doc tovushlarning funksional jihati. asosiy fonologik tushunchalar yuqorida nutq tovushlari va ularning vositalari turli aspektda o'rganilishini aytib, ularning to'rtinchisini fonologik (sotsial yoki funksional) aspekt deb atagan edik.ko'pincha fonologiyani ikki bo'limga ajratiladi: 1) tovushlarda namoyon bo'luvchi fonemalarni o'rganuvchi bo'limi – segmental fonologiya yoki fonematika deb; 2) urg'u, bo'g'in va intonatsiyaga tegishli vositalar supersegment fonologiya yoki prosodika deb yuritiladi. nutq tovushlari, bo'g'in, urg'u va intonatsiya jamiyat tilining tushunarli va aniq bo'lishi uchun muhim xizmat qiladi. ular tildagi so'z, so'z shakllari, so'z birikmalari, fraza va gaplarni farqlash funksiyasini bajaradi. shu tufayli bu aspektni sotsial yoki funksional deb atab, til bosqichi sifatida «fonologiya» termini (grekcha phone – tovush, logos – ta'limot) ishlatiladi. nutq tovushlari ayrim holda /a, o, u/ hech qanday ma'noga ega emas. nutq tovushlari ma'lum tartibda birikib so'z va boshqa yirik til birliklarini hosil qiladi va ularning ma'nolari bilan bog'lanadi. so'z, so'z formalari va morfemalarni tashkil etuvchi va ularning ma'nolarini farqlash uchun …

alarni bir-biriga qarama-qarshi qo'yilishi fonologik oppozitsiya deyiladi. fonologik oppozitsiya yordamida fonemalarni bir-biridan farqlash uchun xizmat qiluvchi artikulyatsion-akustik belgilar fonologik yoki farqlash alomatlari deyiladi. masalan, (p-t) oppozitsiyasida lab-til oldi artikulatsiyasi fonologik jihatdan ahamiyatlidir. (p-t) oppozitsiyasidagi unlilarning har ikki a'zosi ham portlovchi va jarangsiz ekanligini fonologik bo'lmagan yoki farqlamovchi alomatlar deb yuritiladi. har bir fonema fonologik oppozitsiyaning a'zosi hisoblanadi. tildagi barcha fonemalar o'zaro oppozitsiyalarni tashkil etadi va bu fonemalarning bog'lanishi va aloqalari yig'indisi fonologik sistema yoki fonematik sistema deb yuritiladi. fonemalarning o'zaro bog'lanish xarakteri, ya'ni ularning qanday ichki aloqada ekanligi fonologik yoki fonematik struktura deb ataladi. har bir fonema fonologik birlik yoki element deyiladi. har bir til o'zining fonologik sistemasiga ega bo'lib, undagi har bir fonemaning o'z o'rni va funksiyasi bor. bir tildagi fonema ikkinchi tilda bo'lishi mumkin emas. ikki tildagi fonemalar o'z artikulyatsion-akustik xususiyatlari bilan o'xshash bo'lishi faqat tashqi jihatdan to'g'ri kelish hisoblanadi. ularning ichki bog'lanishlarini, ya'ni fonologik oppozitsiyalar sistemasini o'rganish …

so'z va so'z formalarini tashkil etuvchi fonemalarni go'yo g'ishtlarni yonma-yon qo'ygandek ko'rinishga ega sifatida tasvir qilish mumkin emas. chunki fonemalar bir-biriga birikish jarayonida har xil o'zgarishlarga uchraydi (ularni yuqorida ko'rib o'tgan edik). fonemalar tilning eng kichik bo'linmas segment birliklaridir. masalan, paxta so'zi p-a-x-t-a beshta fonemaga bo'linadi, biroq, undagi har bir fonema o'z navbatida boshqa kichik bo'laklarga bo'linmaydi. har bir fonema o'zining fonologik (farqlanuvchi) va fonologik bo'lmagan (farqlanmovchi) alomatlariga ega. har xil fonemalarni qarama-qarshi qo'yilganda, bu belgilarni aniqlash mumkin. masalan, (b-p) fonemalari jarangli-jarangsiz belgilari bilan farqlanadi. ularning qolgan belgilari lab- va portlovchi xususiyatlari har ikkisiga ham xos, ya'ni fonologik emas. /b-d/ oppozisiyasida artikulatsiya o'rni, ya'ni lab va til oldi (dorsal) belgilari fonologik alomatlardir. ularning har ikkisi jarangli portlovchi ekanligi fonologik alomat emas. boshqa /b-k/ oppozitsiyasida bir yo'la artikulatsiya o'rni, ya'ni lab /b/ va til orqa /k/, jarangli va jarangsiz fonologik alomat hisoblanadi. artikulatsiya usuliga ko'ra /b-k/ dagi portlovchi belgisi fonologik emas. …

g-h/ kabi. tildagi fonologik oppozitsiyalarni binar, ya'ni ikkitadan a'zoga ega bo'lgan shaklida tasnif etish ancha qulaydir. shy tufayli ko'p a'zoli oppozitsiyalarni binar yoki dixotomik (lotincha dixotomiya – "teng ikkiga bo'lish" ma'nosida) holatga keltiriladi. masalan, (b-d-g-x) oppozitsiyasini /b-d/, (b-g), (b-h), (d-g), (d-h), (g-h) binar oppozitsiyalariga bo'lish mumkin. bunda fonemalarning farqlanuvchi va farqlanmovchi belgilarini aniqlash ham osonlik tug'diradi. ba'zi fonologik oppozitsiyalarda bir qancha fonemalar juft holda binar qilib beriladi. masalan, o'zbek tilidagi jarangli va jarangsiz belgiga ega bo'lgan undoshlar /p-b/, /t-d/, /f-v/, /s-z/, /sh-j/, /ch-dj/, /x-g/, /k-g/ ana shunday binar oppozitsiyalardir. rus tilida jarangsiz va jarangli oppozitsiyadan tashqari, yana qattiq va yumshoq fonemalar oppozitsiyalari ham binar hisoblanadi. keltirilgan juft oppozitsiyalar yig'indisi korrelatsiya deyiladi. ularni qarama-qarshi qo'yishda asos bo'lgan jarangli-jarangsiz, yumshoq-qattiq, ba'zi tillarda unlilarning cho'ziq-qisqa belgilari korrelyatsion belgi deb ataladi. fonologik oppozitsiyalar doimiy va neytralizatsiyalashuvchi bo'ladi. ba'zi tillarda jarangli undoshlar so'z oxirida jarangsizlashadi. masalan, rus tilida луч (luk), град(grat) kabi, o'zbek tilida kitob …

asi tildagi fonemalar sistemasini chuqur tasnif qilish uchun eng zurur hisoblanadi. tildagi fonemalar bir qancha tovushlarda namoyon bo'ladi. fonemalar bo'g'inlar, so'zlar, so'z birikmalari va frazalarning tarkibida joylashgan. ular har xil o'rinlarda yoki holatlarda uchraydi. odatda bu holatlar pozitsiya deyiladi. fonemalarning har xil aytilishi shartlari bo'yicha taqsimlanishi ularning distributsiyasi deyiladi. fonemalar ochiq yoki yopiq bo'g'inlarda, so'z boshi, o'rtasi va oxirida, urg'uli yoki urg'usiz holatda uchraydi. bu pozitsiyalarda fonemalar har xil o'zgarishlarga duch keladi. fonemalarning pozitsiyalari ikki turli bo'ladi: fonemalar deyarli ko'p o'zgarishlarga uchramaydigan holatni kuchli pozitsiya deyiladi; fonemalar ko'p o'zgarishlarga uchraydigan holat – kuchsiz pozitsiya deb ataladi. kuchli pozitsiyada fonemaning asosiy vakili namoyon bo'ladi. kuchsiz pozitsiyada esa, fonemaning ottenkasi yoki variatsiyalari uchraydi. masalan, o'zbek tilida (i) fonemasi uchragan pozitsiyasiga ko'ra har xil talaffuz etilishi mumkin: birinchi (berinche) so'zida /ə/ /i/ fonemasining varianti yoki allofoni hisoblanadi. biroq shu /i/ fonemasi doirasida unga artikulyatsion-akustik xususiyatlari bilan o'xshash bo'lgan va so'zlarning ma'nolarini farqlashga xizmat …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "tovushlarning funksional jihati. asosiy fonologik tushunchalar"

1503125856_69034.doc tovushlarning funksional jihati. asosiy fonologik tushunchalar yuqorida nutq tovushlari va ularning vositalari turli aspektda o'rganilishini aytib, ularning to'rtinchisini fonologik (sotsial yoki funksional) aspekt deb atagan edik.ko'pincha fonologiyani ikki bo'limga ajratiladi: 1) tovushlarda namoyon bo'luvchi fonemalarni o'rganuvchi bo'limi – segmental fonologiya yoki fonematika deb; 2) urg'u, bo'g'in va intonatsiyaga tegishli vositalar supersegment fonologiya yoki prosodika deb yuritiladi. nutq tovushlari, bo'g'in, urg'u va intonatsiya jamiyat tilining tushunarli va aniq bo'lishi uchun muhim xizmat qiladi. ular tildagi so'z, so'z shakllari, so'z birikmalari, fraza va gaplarni farqlash funksiyasini bajaradi. shu tufayli bu aspektni sotsial yoki funksional deb atab, t...

DOC format, 62.0 KB. To download "tovushlarning funksional jihati. asosiy fonologik tushunchalar", click the Telegram button on the left.

Tags: tovushlarning funksional jihati… DOC Free download Telegram