fonetika o'zbek tilining tovush tizimi (fonetikasi)

DOC 69.5 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1415025260_59781.doc fonetika o'zbek tilining tovush tizimi (fonetikasi) reja: 1. nutqiy faoliyat 2. nutq tovushlarining uch tomoni 3. tovushlarning farqlovchi va birlashtiruvchi belgilari 4. tovush va fonema 5. fonemalar tasnifi nutqimizni bo'laklarga ajratadigan bo'lsak, uning oxirgi bo'linish nuqtasi tovushlar bo'ladi. masalan, o'zbekiston — jannatmakon o'lka jumlasi o'zbekiston, jannatmakon, o'lka so'zlariga, bu so'zlar o'z navbatida o'z-be-kis-ton, jan-nat-ma-kon, o'l-ka bo'g'inlariga, bo'g'inlar esa o'-z-b-e-k-i-s-t-o-n j-a-n-n-a-t-m-a-k-o-n o'-l-k-a singari to-vushlarga bo'linadi. bo'linishning oxirgi nuqtasi bo'lgan, boshqa mayda bo'laklarga bo'lish mumkin bo'lmagan nutq bo'lagi (akustik-artikulatsion birlik) tovush hisoblanadi va u bilan bog'liq hodisalar tilshunoslikning fonetika bo'limida o'rganiladi. fonetika so'zi yunoncha phone «tovush» so'zidan olingan. nutqiy faoliyat inson doimo o'zini qurshab turgan olamni bilishga in-tiladi. kishilarning barcha faoliyati markaziy asab sistemasi yordamida boshqanladi. olamm bilish jarayom markaziy asad sistemasiga turli sezgi a'zolarimiz (tana, ta'm-maza, ko'rish, eshitish kabi sezgi a'zolari) yordamida uzatilgan axborot orqali amalga oshiriladi.tana, ta'm-maza, ko'rish, eshitish kabi sezgi a'zolari orqali olamni bilish vositasi barcha jonzotlarga xos …

disa haqida boshqalariga tovush to'lqinlari (yozma nutqda esa harflar ketma-ketligi) yordamida axborotni yetkazadi. axborot uzatuvchi — so'zlovchi, eshituvchi esa tinglovchi sanaladi. tinglovchi olamdagi narsa va hodisaning umum-lashgan obrazini so'zlovchi uzatgan tovush signallarini eshitish sezgi a'zosi yordamida markaziy asab sistemasida tiklaydi. so'zlovchi va tinglovchi o'rtasidagi ana shunday axborot uzatish va axborotni qabul qilish faoliyati nutqiy faoliyat sanaladi. nutqiy faoliyat yozma ravishda ham amalga oshirilishi mumkin. bunda ham nutqiy jarayon qatnashchilari ikki guru hga bo'linadi. xat yo'llovchi shartli ravishda so'zlovchi, uni qabul qiluvchi (o'quvchi) esa tinglovchi hisoblanadi.nutqiy faoliyat muayyan jamiyatning aloqa vositasi hisob-lanuvchi til yordamida yuzaga chiqadi. ana shuni e'tiborga olgan holda mashhur shveysariya olimi ferdinand de sossyur nutqiy iaoliyatnmg til va nutq zidlamshi asosida amalga oshishini ta'kidlaydi va tilshunoslikda til va nutq tushun-chalarini farqlaydi. nutq faollashgan, bevosita yuzaga chiqqan til sanaladi. mali voqelanmagan imkoniyat tarzidagi, ma'lum jamiyat a'zolari uchun barobar xizmat qiluvchi ijtimoiy-ruhiy aloqa vositasi — til, shu tilning muayyan shaxs …

talaffuz qilinadigan tovushlar ham ana shunday tovushlar sirasiga kiradi. har qanday tovush ma'lum tashqi ta'sir yordamida havo oqimining tebranishi natijasida hosil bo'ladi. masalan, ip yoki simni tarang tortib, uni qo'lingiz bilan chertsangiz havoni tebratadi va tovush chiqadi. tovushlar tabiiy va inson tovushlariga bo'linadi. tabiat-dagi insondan tashqarida paydo bo'lgan barcha tovushlar tabiiy tovushlar sanaladi. tabiiy tovushlardan inson tovushlarining farqi shundaki, u inson nutq a'zolari harakati yordamida ma'lum maqsad-da ketma-ket talaffuz qilinadi. bu esa har qanday nutq tovushining uch tomoni mavjud ekanligidan dalolat beradi. birinchidan, nutq tovushlari insonning nutq a'zolari harakati natijasida maydonga keladi. nutq tovushlarining bu tomoni uning talaffuz (liziologik) belgisi hisoblanadi va u fiziologiya fani bilan uzviy bog'liqlikda o'rganiladi. nutq appara-ti o'pka, bo'g'iz, tovush paychalari, og'iz bo'shlig'i, tanglay, til, lab, burun, tish kabi a'zolarni o'z ichiga oladi. ikkinchidan, har qanday tovush havoning tebranishi natijasida hosil bo'ladi. shuning uchun ularning hammasi ma'lum sifat belgisiga: balandlik, kuch (yoki tezlik), miqdor (yoki uzunlik) …

i va uchinchi belgilar faqat inson tovushlarigagina xosdir. shunday qilib, nutq tovushlarining uch tomoni mavjud: a) akustik; b) talaffuz (fiziologiya); d) vazifaviy tomonlari. har qaysi nutq tovushini tavsif qilishda ana shu uch tomon e'tiborga olinadi. masalan, k tovushi til o'rtasining yuqori tanglayga tegishi va o'pkadan chiqiyotgan havoning bu to'siqdan portlab chiqishi natijasida hosil bo'ladi. bu to-vushning nutq a'zolarining qayerida va qanday yo'l bilan hosil bo'lishi talaffuz (fiziologik) tomoni sanaladi. uning sof shovqindan iborat ekanligi, jarangsizligi akustik belgisi, k ning g dan va boshqa tovushlardan farqlanishi esa vazifaviy belgisi hisoblanadi. tilshunoslik fani uchun vazifaviy tomoni muhim sanaladi. shuning uchun vazifaviy belgi lingvistik (tilshunoslik) belgi deb ham yuritiladi. tovushlarning farqlovchi va birlashtiruvchi belgilari nutq tovushlari bir qancha akustik va artikulatsion (talaffuz) belgilariga ega bo'ladi. bu belgilarning barchasi fonetika uchun muhim sanaladi, chunki bu belgilarni to'la hisobga olgandagina u yoki bu tovushning xususiyatiga to'g'ri javob berilgan bo'ladi. lekin fonologiya uchun yuqoridagi belgilarning ko'pchiligi …

biriga naqadar o'xshash. faqat birinchi bo'g'in unlisi bittasida a, ik-kinchisida u ekanligi bilan farqlanadi. demak, yuqoridagi ikki so'z birinchi bo'g'indagi unlilar bilan bir-biridan farq qiladi. qolgan tovushlar esa har ikkisida bir xil. zidlanayot-gan ikki birlikni bir-biridan farqlash uchun xizmat qiladigan belgilar farqlovchi belgilar, ularning har ikkisida takror-lanadigan, ikkisi uchun ham umumiy bo'lgan belgilar birlashtiruvchi belgilar sanaladi. masalan, / va d tovushlarini olaylik. birinchi tovush til oldilik, portlovchilik, jarangsizlik belgilariga, ikkinchisi esa til oldilik, portlovchilik, jaranglilik belgilariga ega. bu ikki tovushning yuqoridagi belgilarini bir-biriga qiyoslasak, dastlabki ikki belgi, (til oldilik, portlovchilik belgilari) har ikkisida takrorlanadi. uchinchi belgi (jarangli-jarangsizlik belgisi) bilan esa ular bir-biridan farqlanadi. shunga ko'ra, birinchi va ikkinchi belgilar ular o'rtasidagi birlashtiruvchi belgilar, uchinchi belgi esa farqlovchi belgi hisoblanadi. fonemalarni belgilashda yaqin, o'zaro o'xshash tovushlarni bir-biriga zidlash va ular o'rtasidagi farqlovchi va birlashtiruvchi belgilarni aniqlash katta ahamiyatga ega bo'ladi. tovush va fonema tilshunoslik fanida tovush va fonema tushunchalari bir-biridan farqlanadi. …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "fonetika o'zbek tilining tovush tizimi (fonetikasi)"

1415025260_59781.doc fonetika o'zbek tilining tovush tizimi (fonetikasi) reja: 1. nutqiy faoliyat 2. nutq tovushlarining uch tomoni 3. tovushlarning farqlovchi va birlashtiruvchi belgilari 4. tovush va fonema 5. fonemalar tasnifi nutqimizni bo'laklarga ajratadigan bo'lsak, uning oxirgi bo'linish nuqtasi tovushlar bo'ladi. masalan, o'zbekiston — jannatmakon o'lka jumlasi o'zbekiston, jannatmakon, o'lka so'zlariga, bu so'zlar o'z navbatida o'z-be-kis-ton, jan-nat-ma-kon, o'l-ka bo'g'inlariga, bo'g'inlar esa o'-z-b-e-k-i-s-t-o-n j-a-n-n-a-t-m-a-k-o-n o'-l-k-a singari to-vushlarga bo'linadi. bo'linishning oxirgi nuqtasi bo'lgan, boshqa mayda bo'laklarga bo'lish mumkin bo'lmagan nutq bo'lagi (akustik-artikulatsion birlik) tovush hisoblanadi va u bilan bog'liq hodisalar tilshunoslikning fonetika...

DOC format, 69.5 KB. To download "fonetika o'zbek tilining tovush tizimi (fonetikasi)", click the Telegram button on the left.

Tags: fonetika o'zbek tilining tovush… DOC Free download Telegram