metrologiya va xatoliklar nazariyasi: o‘lchov birliklar sistemasi

DOCX 20 pages 68.7 KB Free download

20 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 68.7 KB

File type DOCX

Pages 20

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 20

metrologiya va xatoliklar nazariyasi. o‘lchov birliklar sistemasi reja 1. fizik kattaliklar va ularning statistik tahlili 2. turli fizik kattaliklarni o‘lchashda yo‘l qo‘yiladigan xatoliklarni hisoblash 3. metrologiya — bu o‘lchash fanining eng muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, u o‘lchovlarning aniqligi, takrorlanuvchanligi va ishonchliligini ta’minlashga qaratilgan. biz atrofimizdagi har qanday obyekt yoki hodisani tushunish, tahlil qilish va boshqarish uchun ularning o‘lchovlarini aniq va standartlashtirilgan shaklda ifodalashimiz kerak. masalan, uzunlik, massa, vaqt, harorat kabi kattaliklar hayotimizning barcha sohalarida qo‘llaniladi — tibbiyotda dori miqdorini aniq o‘lchashdan tortib, sanoatda mahsulot o‘lchovlariga qadar. lekin o‘lchash jarayonida yuzaga keladigan xatoliklar tufayli olingan natijalar har doim ham haqiqiy qiymatga to‘liq mos kelavermaydi. shu sababli, o‘lchovlarning to‘g‘riligini baholash uchun xatoliklar nazariyasi juda muhimdir. u o‘lchashlarda yuzaga keladigan tasodifiy va sistematik xatoliklarning tabiatini o‘rganadi, ularni aniqlash, baholash va kamaytirish usullarini ishlab chiqadi. o‘lchovlarning aniq va bir xil bo‘lishini ta’minlash uchun jahon miqyosida qabul qilingan xalqaro o‘lchov birliklari tizimi mavjud. ushbu tizim …

2 / 20

1. fizik kattaliklarning statistik tahlili. o‘lchov birliklari va standartlar. bizning atrofimidagi barcha jimlar ular hox tirik yoki jonsiz bo‘lishidan qattiy nazar tasavvurimizda qaysidir bir ko‘rsatgichlari bilan saqlanadi. ushbu ko‘rsatgichlar biron bir aniq ko‘rsatgichlarga nisbatan taqqosiy yoki qiymatlar shaklida bo‘lishi mumkin. ushbu ko‘rsatgichlar kattaliklar deb nomlanib, buyumlar, jismlar yoki biror fizik omillarni belgilangan shakliga ko‘ra; og‘irlik, uzunlik, balandlik, chuqurlik, issiqlik, yorug‘lik, qalinlik kabilardir. kattalik- sifat tomonidan ko‘pgina fizik ob’ektlarga nisbatan umumiy bo‘lib, miqdor jihatidan har bir ob’ekt uchun xususiy bo‘lgan xossadir. biroq bu atama birgina ob’ekt uchun taluqli bo‘libgina qolmayay, ushbu ob’ektning bir nechta ko‘rsatgichlari to‘g‘risida ham ma’lumot berishi mumkin fizika moddiy dunyoning realligini o‘rgatuvchi fan bo‘lganligi sababli uning qonuniyatlarini o‘rganishda tajribalarga tayaniladi. tajribalar esa fizik kattaliklarni o‘lchash asosida olib boriladi. o‘lchash deb, aniqlanayotgan fizik kattalikni birlik deb qabul qilingan kattalik bilan taqqoslashga, ya’ni birlikdan necha marta farq qilishini aniqlashga aytiladi. o‘lchashning ikki turi mavjud: bevosita va bilvosita o‘lchash. berilgan fizik …

3 / 20

igi, uzunligi va xo.ko.zo. hozirgi kunda kattaliklarni xalqoro sistemasi qabul qilingan bo‘lib, u dastlab 1960-yilda oʻlchov va tarozilar boʻyicha parijda oʻtkazilgan 11-bosh konferensiyada qabul qilingan. xalqaro birliklar tizimini yettita asosiy birlik, ikkita qoʻshimcha birlik va hosilaviy birliklar tashkil etadi(1.1-jadval). 1.1-jadval kattalik birlik nomlanishi oʻlcham belgisi nomlanishi belgilanishi oʻzbekcha fransuzcha/inglizcha oʻzbekcha xalqaro uzunlik l metr mètre/metre m massa m kilogramm[1] kilogramme/kilogram kg vaqt t soniya seconde/second s tok kuchi i amper ampère/ampere a termodinamik harorat θ kelvin kelvin k modda miqdori n mol mole mol yorugʻlik kuchi j kandela candela kd cd bundan tashqari fizik kattaliklarni o‘rganish natijalariga ko‘ra qoʻshimcha va hosilaviy birliklar ham kiritilgan bo‘lib, asosiy oʻlchov birliklaridan foydalanib maʼlum fizik qonuniyat asosida aniqlanadi (1.2-jadval). bunda koeffitsiyent oʻlchamga ega emas va birga teng deb olinishi kerak. hosilaviy birliklar asosiy oʻlchov birliklarini ustida oshirilgan matematik amallar natijasida hisoblab chiqiladi. 1.2-jadval hosilaviy birliklar kattaliklar oʻlchov birliklar belgilanishi ifodasi oʻzbekcha nomlanishi xalqaro nomlanishi …

4 / 20

ktr o‘tkazuvchanlik simens siemens sm om−1 = kg−1·m−2·s³a² radioaktivlik bekkerel becquerel bk bq s−1 kuchaytirilgan doza ionlashgan nurlanish grey gray gr gy j/kg = m²/s² samarali doza ionlashgan nurlanish zivert sievert zv sv j/kg = m²/s² katalizator shiddati katal katal kat mol·s−1 fizik kattalikning berilgan birliklar tizimidagi asosiy fizik kattaliklar oʻlchamlari bilan bogʻlanishi ifodasiga shu kattalikning oʻlchamliligi deb ataladi. si tizimida asosiy kattaliklar uzunlik, massa, vaqt, elektr toki kuchi, termodinamik temperatura, yorugʻlik kuchi, modda miqdori oʻlchamliklari mos ravishda l, m, t, i, q, j, l belgilari orqali ifodalanadi. xalqaro birliklar tizimi fan va texnikaning barcha sohalarini oʻz ichiga qamrab oladi. xalqaro birliklar tizimida mexanik, issiklik, elektr, magnit va boshqa kattaliklar oʻzaro bogʻlangan bo‘ladi. ushbu tizimning asosiy va hosilaviy birliklari amaliy oʻlchashlar uchun juda qulay hisoblanadi. 1.2. turli fizik kattaliklarni o‘lchashda yo‘l qo‘yiladigan xatoliklarni hisoblash nazariyasi. ma’lumki, har bir sohada o‘lchash ishlarini amalga oshirishga to‘g‘ri keladi. kattalikning sonli qiymatini odatda o‘lchash …

5 / 20

0-3 bo‘lsa anqlik 103 ga teng bo‘ladi. ishonchlilik, to‘g‘rilik kabi tushunchalar ham mavjud bo‘lib kattalik ko‘rsatgichlarini haqiqiy kattalikka qanchalik yaqinligini belgilaydi. o‘lchash natijalarini haqiqiy qiymatdan chetlashish darajasini o‘lchash xatoligi deyiladi. xatoliklar sistematik va tasoddifiy turlarga bo‘linadi: sistematik xatolik ko‘p hollarda asbobning to‘g‘ri ko‘rsatmaganligidan yoki o‘lchash metodining aniq emasligidan va nihoyat, biror uzluksiz tashqi ta’sir natijasida bir tomonlama yuzaga keladi. masalan, jism haroratini termometr yordamida o‘lchashda nol nuqta (reper nuqta) ning biroz siljib qolgani tufayli, o‘lchash natijalariga zarur tuzatishlar kiritilmagunga qadar sistematik xatolikka yo‘l qo‘yilaveradi. shuningdek, tarozi pallasining quyosh nurlari ta’sirida yoki biror issiqlik manbaidan kelayotgan issiqlik tufayli notekis issitilishi ham jism massasini o‘lchashda sistematik xatolikka olib keladi. ammo bu xatoliklarni aniqlash va uni bartaraf qilish juda murakkab masala bo‘lib hisoblanadi. umuman olganda sistematik xatolik ob’ektiv sabablarga ko‘ra paydo bo‘ladi. sistematik xatolik o‘lchash natijalariga faqat bir tomonlama ta’sir qiladi. demak, sistematik xatoliklar aniq sabablar tufayli yuzaga kelib, uning miqdori takroriy o‘lchashlarda …

Want to read more?

Download all 20 pages for free via Telegram.

Download full file

About "metrologiya va xatoliklar nazariyasi: o‘lchov birliklar sistemasi"

metrologiya va xatoliklar nazariyasi. o‘lchov birliklar sistemasi reja 1. fizik kattaliklar va ularning statistik tahlili 2. turli fizik kattaliklarni o‘lchashda yo‘l qo‘yiladigan xatoliklarni hisoblash 3. metrologiya — bu o‘lchash fanining eng muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, u o‘lchovlarning aniqligi, takrorlanuvchanligi va ishonchliligini ta’minlashga qaratilgan. biz atrofimizdagi har qanday obyekt yoki hodisani tushunish, tahlil qilish va boshqarish uchun ularning o‘lchovlarini aniq va standartlashtirilgan shaklda ifodalashimiz kerak. masalan, uzunlik, massa, vaqt, harorat kabi kattaliklar hayotimizning barcha sohalarida qo‘llaniladi — tibbiyotda dori miqdorini aniq o‘lchashdan tortib, sanoatda mahsulot o‘lchovlariga qadar. lekin o‘lchash jarayonida yuzaga keladigan xatoliklar tufay...

This file contains 20 pages in DOCX format (68.7 KB). To download "metrologiya va xatoliklar nazariyasi: o‘lchov birliklar sistemasi", click the Telegram button on the left.

Tags: metrologiya va xatoliklar nazar… DOCX 20 pages Free download Telegram