baytli she’r shakllari

PPTX 17 pages 642.3 KB Free download

17 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 642.3 KB

File type PPTX

Pages 17

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 17

baytli she’r shakllari p. mahbuba 241-guruh talabasi reja: 1. o‘zbek tilida she’r shakllari. 2. baytli she’r turlari. g‘azal, qasida va mustazod shakllari. 3. ruboiy, tuyuq qit’a va chiston janrlari. mumtoz she’r shakllari tarkibiy tuzilishiga ko‘ra baytli, bandli hamda bayt asosidagi bandli she’r shakllariga bo‘linadi. baytli she’r shakllarining asosini bayt (arabcha “uy”) tashkil qiladi. ularga g‘azal, qasida, mustazod, qit’a, ruboiy, tuyuq, fard, muammo, lug‘z (chiston), ta’rix va boshqalar kiradi. g‘azal g‘azal (ar.) – oshiqona so‘z, ishq izhor qilish, ayollarni madh etish ma’nolarini bildirib, sharq mumtoz she’riyatida keng tarqalgan lirik janr hisoblanadi. g‘azal 3 baytdan 19 (21) baytgacha hajmda bo‘ladi va a-a, b-a, d-a, e-a… tarzida qofiyalanadi. turkiy adabiyotda 5-10 baytli g‘azallar ko‘p uchraydi. adabiyotshunoslikda g‘azal janri haqida ilk ma’lumot shams qays roziyning “al-mo’jam” asarida (13-a.) keltirilgan. olim bunda g‘azalning asosiy lug‘aviy ma’nosi ayollarga muhabbat qo‘yish bilan bog‘liq ekanligiga e’tibor qaratadi. g‘azalning birinchi bayti matla’ yoki mabda’, oxirgi bayti esa maqta’ deb …

2 / 17

ga ega bo‘lgan, matla’da boshlangan mavzu g‘azal so‘ngigacha rivojlanib boruvchi) turlari ham farqlanadi. { o‘zbek mumtoz g‘azaliyoti g‘oya va mavzusiga ko‘ra hamd, na’t, oshiqona, orifona, rindona, axloqiy-ta’limiy, ijtimoiy-falsafiy, hajviy, peyzaj va b. turlarga bo‘linadi. {g‘azalning dastlabki namunalari viii-ix asrlarda arab adabiyotida paydo bo‘lgan, fors-tojik adabiyotida ilk g‘azal yozgan shoir sifatida abu abdullo ro‘dakiy (taxm.860-941) tilga olinadi. turkiy adabiyotda esa dastlabki g‘azal nosiruddin rabg‘uziyning “qisasi rabg‘uziy” asarida (1309-1310) uchraydi (asarda jami 26 g‘azal mavjud). g‘azalning epik poeziya tarkibida uchrashi ilk bor xorazmiyning “muhabbatnoma”sidan (1353-1354) boshlanadi (asarda keltirilgan 6 g‘azaldan 2 tasi forsiy). hofiz xorazmiy “devon”ida 1052 ta g‘azal bor. g‘azal janrining rivojlanishi va taraqqiyotida alisher navoiy- ning hissasi tengsiz. uning “xazoyin ul-maoniy” kulliyotida 2600 ta g‘azal mavjud bo‘lib, har bir devonga teng tarzda (650 tadan) joylashtirilgan. qasida qasida (ar. “maqsad”, “niyat”) – biror tarixiy shaxs yoki voqeaga bag‘ishlab yoziladigan katta hajmli baytli she’r shakli bo‘lib, hajman 12 baytdan bir necha yuz …

3 / 17

urkim: “surur keldiyu ketdi g‘am-u kudurat ham” – chamanning ahli yasondilar ol-u yashil ila, magar chamanda bugun to‘y boru yo bayram. mustazod mustazod (ar. “orttirilgan”, “ziyoda qilingan”) - har bir misrasidan so‘ng yana yarim misra orttiriluvchi she’r shakli. bunda orttirilayotgan yarim misra tarkiban asosiy misraning birinchi va to‘rtinchi ruknlariga teng bo‘ladi. mustazod uchun g‘azal asos – zamin vazifasini o‘taydi. ikkala janrning qofiyalanish tizimi, baytlar soni, matla’ va maqta’, taxallusning mavjudligi bu fikrni isbotlaydi.lekin g‘azal aruz tizimining barcha bahrlarida yaratilgani holda mustazod faqat hazaj bahrining hazaji musammani axrabi makfufi mahzufi mustazod (ruknlari va taqtiyi: maf’ulu mafoiylu mafoiylu fauvlun maf’ulu fauvlun – – v / v – – v / v – – v / v – – / – – v / v – –) vaznida yoziladi. turkiy adabiyotda mustazodning ilk namunalari hofiz xorazmiy va gadoiy ijodida uchraydi. hofiz xorazmiy devonida har biri 7 baytdan iborat ikki mustazod, gadoiy devonida esa …

4 / 17

dastlabki ma’lumotlar shams qays roziyning “al-mo‘jam” asari (13-a.)da keltirilgan. ruboiy muayyan kompozitsiyaga ega. mumtoz ruboiy talablariga ko‘ra, unda to‘rt unsur mavjud bo‘ladi. mazkur unsurlar to‘rt misrada aytilmoqchi bo‘lgan falsafiy, axloqiy yoki didaktik fikrning ma’lum bir yaxlitlikka erishishini ta’minlaydi. shu ma’noda to‘rt misrani quyidagi unsurlarga taqsimlash mumkin: 1) tezis – unda ruboiyda aytilmoqchi bo‘lgan fikr, boshqacha aytganda ruboiy mavzusi bayon qilingan bo‘ladi; 2) antitezis – bunda birinchi misraga qarama-qarshi fikr aytiladi; 3) moddai ruboiy – to‘rtinchi misrada aytilmoqchi bo‘lgan fikr uchun ko‘prik vazifasini o‘taydi; 4) sintez – xulosa. ammo bu nisbiy bo’lib, har doim ham talab qilinmaydi. tuyuq tuyuq (turk. – tuymoq, his qilmoq) – to‘rt misradan iborat mustaqil she’r shakli. asosan turkiy xalqlar she’riyatida qo‘llanilgan. tuyuq ko‘p hollarda ruboiy singari qofiyalanadi, lekin ba’zan b-a, v-a tarzida ham qofiyalanishi mumkin. ruboiydan farqli o‘laroq, tuyuqda qofiyaning o‘rnida asosan tajnis (shakldosh so‘zlar) qo‘llaniladi. tuyuq o‘ziga xos maxsus vaznda – ramali musaddasi mahzuf yoki …

5 / 17

ratilgan. shuningdek, qit’a nasriy asarlarda ma’lum bir masala haqidagi fikr-mulohazalarga yakun sifatida “qissadan hissa” tarzida keltirilgan. turkiy adabiyotda qit’aning ilk namunalari nosiruddin rabg‘uziyning “qisasi rabg‘uziy” asarida uchraydi. qit’a janrining rivojlanishida alishernavoiy ijodining alohidao‘rni bor. shoirning “xazoyin ul-maoniy” kulliyotida 210 ta (“g‘aroyibus-sig‘ar”, “navodir ush-shabob” va “favoyid ul-kibar”da 50 tadan, “badoye’ ul-vasat”da 60 ta), “devoni foniy”da 64 ta, “arbain”da 40 ta va boshqa nasriy asarlari tarkibida yana o‘nlab qit’alar mavjud. kulliyotdagi qit’alarda ularning g‘oyasini ifodalovchi sarlavhalar qo‘yilgan. “tengri zoti haqiqatidakim, xirad mabhutu nodondur va ahli xirad fartutu hayron” haq zotig‘a biravki, xirad birla fikr etar, otin el ichra oqilu farzona aylabon. miqdorini tengiz suyining istar anglamoq, lekin hubob jomini paymona aylabon. fard fard (ar.) – yakka, yolg‘iz,yagona.bir baytdangina iborat eng kichik mustaqil she’r shakli, a-a yoki a-b tarzida qofiyalanadi. fard bir baytdan tashkil topgan bo‘lsa-da, unda shoirning axloqiy-ta’limiy fikrlari, falsafiy qarashlari qalamga olinib, ixcham poetik xulosa ifodalanadi. shu ma’noda fardlar ko‘pincha aforizm …

Want to read more?

Download all 17 pages for free via Telegram.

Download full file

About "baytli she’r shakllari"

baytli she’r shakllari p. mahbuba 241-guruh talabasi reja: 1. o‘zbek tilida she’r shakllari. 2. baytli she’r turlari. g‘azal, qasida va mustazod shakllari. 3. ruboiy, tuyuq qit’a va chiston janrlari. mumtoz she’r shakllari tarkibiy tuzilishiga ko‘ra baytli, bandli hamda bayt asosidagi bandli she’r shakllariga bo‘linadi. baytli she’r shakllarining asosini bayt (arabcha “uy”) tashkil qiladi. ularga g‘azal, qasida, mustazod, qit’a, ruboiy, tuyuq, fard, muammo, lug‘z (chiston), ta’rix va boshqalar kiradi. g‘azal g‘azal (ar.) – oshiqona so‘z, ishq izhor qilish, ayollarni madh etish ma’nolarini bildirib, sharq mumtoz she’riyatida keng tarqalgan lirik janr hisoblanadi. g‘azal 3 baytdan 19 (21) baytgacha hajmda bo‘ladi va a-a, b-a, d-a, e-a… tarzida qofiyalanadi. turkiy adabiyotda 5-10 baytli g‘az...

This file contains 17 pages in PPTX format (642.3 KB). To download "baytli she’r shakllari", click the Telegram button on the left.

Tags: baytli she’r shakllari PPTX 17 pages Free download Telegram