she’r tizimlari. aruz haqida

PDF 45 pages 3.0 MB Free download

45 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 3.0 MB

File type PDF

Pages 45

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 45

powerpoint presentation farg‘ona davlat universiteti nemis va fransuz tillari kafedrasi she’r tizimlari. aruz haqida o‘zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi ma’ruzachi: s.olimjonov she’r tizimlari. aruz haqida 1. jahon she’riyatida qo‘llaniladigan she’r tizimlari. 2. o‘zbek she’riyatiga xos tizimlar 3. aruz haqida ma’lumot jahon she’r tizimlari kvantitativ (lotincha “miqdor”) kvalitativ (lotincha “sifat”) kvantitativ she’r tuzilishi cho‘ziq va qisqa bo‘g‘inlarning muayyan soni va tartibiga tayanadi kvalitativ she’r sistemalari bo‘g‘inlar soniga yoki urg‘uli va urg‘usiz bo‘g‘inlar soni va tartibiga tayanadi jahon she’riyatida asosan to‘rtta she’r tizimi (sistemasi) mavjud: metrik bo‘g‘inlarning uzun-qisqaligiga, unlilar holatiga asoslanadi grek, arab, lotin she’riyatiga xosdir sillabik bo‘g‘inlar miqdoriga asoslanadi o‘zbek, turk, ozarbayjon, uyg‘ur, polyak, farang, ispan, rumin xalqlari poeziyasidagi she’r tizimi kiradi tonik urg‘uli hijolar o‘rtasidagi urg‘usiz bo‘g‘in nisbati erkin bo‘ladi. ritm hosil bo‘lish prinsipiga qarab sillabik-tonik, aksentli she’rlarga bo‘linadi. rus, ingliz, olmon she’riyatidagi mustaqil tizimdir sillabo-tonik bo‘g‘inlarning urg‘uli, urg‘usizligiga, ularning miqdoriga va tartibiga, izchil takrorlanishiga asoslanadi rus …

2 / 45

ar, shuningdek, qadimgi turkiy xalqlar ijodida dastlab shunday adabiy texnika mavjud ediki, unda nutq ritmik-sintaktik parallelizm asosiga qurilib, ular bo‘g‘in soni jihatidan ko‘pincha teng emas edi. ammo ularda she’r tuzilishi elementlarining eng qadimiysi bo‘lgan so‘z takrorlari bor edi. olimlarning izlanishiga ko‘ra (turkiy xalqlar adabiy ijodida), ritmik- sintaktik parallelizmdan asta-sekin quyidagi besh xususiyat kelib chiqdi: • 1) ritmik-sintaktik parallelizmdan so‘z takrori paydo bo‘ldi; • 2) so‘z takrori va anafora ta’sirida, misralar boshida alliteratsiya (undosh va unli tovush takrori) yuzaga keldi; • 3) misralarning oxiridagi ayrim qo‘shimchalar o‘xshashlik tufayli ohangdosh (qofiya) bo‘la boshladi; • 4) qatorlar bo‘g‘in soni jihatidan o‘zaro yaqinlashib, tenglashdi; • 5) misralarning bitta qofiya uyushtiruvchi, lekin son jihatidan teng bo‘lmagan guruhlanishi (ko‘tarinkiroq ton bilan aytiluvchi alohida uzun jumlalar) paydo bo‘ldi. ummat to‘ychiyev o‘zbek she’r tizimlarini barmoq, aruz, bo‘g‘in-urg‘u, miqdor-urg‘u, qorishiqdan iborat deb ko‘rsatadi. bahodir sarimsoqovning fikricha, barmoq va aruz she’riy tizimlari o‘zbek nazmiga xos ikki yirik vaznlar tizimini tashkil …

3 / 45

va ularning vaznlar turlanib chiqadigan negiz ekanligi qonuni. • 5. misralarning bo‘g‘in soni jihatidan tengligi qonuni. (bu qonun sodda vaznga taalluqlidir. qo‘shma vaznlarda yozilgan she’rlarning misralari bo‘g‘in soni jihatidan teng emas, lekin mutanosibdir) • 6. misralarning bo‘g‘in soni jihatidan mutanosibligi. (bu qonun qo‘shma va murakkab vaznlarga taalluqlidir) • 7. misralarning bo‘g‘in soni jihatidan erkinligi qonuni. bu erkin vaznga tegishli. • 8. aralash vazn qonuni. (sodda, qo‘shma, erkin vaznlar qo‘shilishidan yuzaga kelgan she’r texnikasi. erkin vaznda yozilgan she’rda qo‘shma vazn uchramaydi) umumturkiy, shu jumladan, qadimgi o‘zbek she’riy tafakkuri, vazni, shakl-shamoyilini asoslovchi manba sifatida birinchi galda mahmud koshg‘ariyning «devonu lug‘otit-turk» asaridagi she’riy parchalar xizmat qiladi. • «devonu lug‘otit-turk»dagi she’riy parchalar vazni barmoq tizimining oltilik (3+3), (4+2); yettilik (4+3), (3+4); sakkizlik (4+4), (5+3); to‘qqizlik (5+4), o‘nlik (5+5), o‘n birlik (6+5), (7+4); o‘n ikkilik (4+4+4), (7+5), (6+6); o‘n to‘rtlik (8+6), o‘n beshlik (8+7), (7+8) turkumlariga mansubligini ko‘rishimiz mumkin. “devonu lug‘otit-turk”dagi she’riy parchalar • jang …

4 / 45

xos tartibda guruhlanishiga asoslanadi. fitratning “milliy vazn” deb atashiga sabab ham barmoq tizimi o‘zbek tili tabiatiga, uning tovush xususiyatlariga muvofiq kelishi bilan bog‘liq. • barmoq she’r tizimida mutaxassislar 4 bo‘g‘inlidan tortib 16 bo‘g‘inligacha bo‘lgan vaznlar tarqalganini ta’kidlaydilar. vazn har bir konkret she’rda yuzaga chiqadigan hodisa sanalib, uni metr (o‘lchov) deb ham nomlanadi. misradagi bo‘g‘inlar soni va ularning qay tartibda turoqlangani she’rning ritmik intonatsion xususiyatlariga sezilarli ta’sir qiladi. shuning hisobiga barmoq tizimida vaznlar rang-barangligi yuzaga keladi. • turoqlanish tartibining ritm va ohangni hosil qilishdagi rolini yana ham yorqinroq tasavvur qilish uchun she’riyatimizda ancha keng tarqalgan o‘n bir bo‘g‘inli she’rlarning turlicha turoqlangan ko‘rinishlariga e’tibor qiling: • • 1) oddiy mashinani ko‘rsa bolalar 11 (6+5) • hayratga tushishni kanda qilmaydi. 11 (6+5) • 2) men yo‘qman. yolg‘onlar meni yo‘qotdi. 11 (3+3+5) • chin gaplar sevgimga qilmadi karam. 11 (3+3+5) • o‘zbek adabiyotshunosligida barmoq tizimidagi vaznlarning sodda va qo‘shma turlari ajratiladi. sodda vazndagi she’rlarga …

5 / 45

. bu siljishdagi keyingi qadam sifatida barmoqda yozilgan getrometrik she’rlarni olish mumkin. getrometkrik she’rlarning qo‘shma vaznli she’rlardan farqi shuki, ularda izosillabizm bandlararo satxda namoyon bo‘ladi. “qoya” nomli getrometrik she’r quyidagicha bandlardan tarkib topadi: • tolzor kuz rangida va salqin. 9 • daraxtlarda yaproqlar oltin. 9 • tog‘dan esar yel oqin-oqin, 9 • tag‘in bo‘lur tin. 5 mazkur she’rda band ichida izosillabizm mavjud emas, u she’r butunligida namoyon bo‘ladi, ya’ni, bu she’rning har bir bandi 32 bo‘g‘indan tashkil topgan bo‘lib, ularning misralararo taqsimlanishi 9- 9-9-5 tarzida amalga oshadi. bu xil vaznlarning yuzaga kelishi barmoq tizimining ritmik imkoniyatlarini kengaytirgani shubhasiz. erkin she’r • barmoq asosidagi erkin she’r xx asrning 20- yillaridan keng ommalashdi. o‘zbek erkin she’riga xos xususiyat shuki, unda misralardagi bo‘g‘inlar soni turlicha, ularning o‘zaro qofiyalanishi qat’iy tartibda emas, biroq she’r davomida o‘lchovda teng bo‘laklar – bir yoki bir necha nav turoqlar erkin tarzda takrorlanishi hisobiga muayyan ritmiklik hosil qilinadi. “binafsha” …

Want to read more?

Download all 45 pages for free via Telegram.

Download full file

About "she’r tizimlari. aruz haqida"

powerpoint presentation farg‘ona davlat universiteti nemis va fransuz tillari kafedrasi she’r tizimlari. aruz haqida o‘zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi ma’ruzachi: s.olimjonov she’r tizimlari. aruz haqida 1. jahon she’riyatida qo‘llaniladigan she’r tizimlari. 2. o‘zbek she’riyatiga xos tizimlar 3. aruz haqida ma’lumot jahon she’r tizimlari kvantitativ (lotincha “miqdor”) kvalitativ (lotincha “sifat”) kvantitativ she’r tuzilishi cho‘ziq va qisqa bo‘g‘inlarning muayyan soni va tartibiga tayanadi kvalitativ she’r sistemalari bo‘g‘inlar soniga yoki urg‘uli va urg‘usiz bo‘g‘inlar soni va tartibiga tayanadi jahon she’riyatida asosan to‘rtta she’r tizimi (sistemasi) mavjud: metrik bo‘g‘inlarning uzun-qisqaligiga, unlilar holatiga asoslanadi grek, arab, lotin she...

This file contains 45 pages in PDF format (3.0 MB). To download "she’r tizimlari. aruz haqida", click the Telegram button on the left.

Tags: she’r tizimlari. aruz haqida PDF 45 pages Free download Telegram