aruz vazni va mumtoz janrlar munosabati

DOCX 28 стр. 69,8 КБ Бесплатная загрузка

28 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 69,8 КБ

Тип файла DOCX

Страницы 28

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 28

aruz vazni va mumtoz janrlar munosabati mavzu: aruz vazni va mumtoz janrlar munosabati kurs ishi mundarija kirish…………………………………………………………………………..4 i bob. “aruz” atamasining genezisi haqidagi fikrlar…….7 1.1. arab, fors-tojik va turkiy aruzshunoslik……………………………………8 1.2. xx asr aruzshunosligi……………………………………………………..10 ii bob. aruz va mumtoz poetikaga kirish……….……………..13 2.1. aruz va mumtoz she’riy janrlar …………….…………………………….....17 2.2. she’riy janrlar va ularning vazn xususiyatlari……………………………….25 xulosa…………………………………………………………………………32 foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati……….…………………33 kirish mavzuning dolzarbligi: a.navoiy “mezonul avzon” da bergan ma’lumotga ko‘ra, “aruz” atamasi uning asoschisi halil ibn ahmad yashagan joydagi vodiy nomi bilan bog‘liq ekan. boshqa aruzshunoslar, xususan, vohid tabriziy esa “aruz” arab tilida chodirni tutib turish uchun o‘rtaga qo‘yiladigan yog‘och(ustun)ni anglatadi va aruz atamasi shu so‘zdan olingan, deb hisoblaydilar. ular bu fikrning qo‘shimcha asosi sifatida yana baytdagi birinchi misraning ham “aruz” deb atalishi, baytning ham (xuddi chodir “aruz”ga tayanganidek) shu ruknga tayanishi, ya’ni, shu rukn o‘qilganda she’rning qaysi vaznda ekanligi aniq bo‘lishini keltiradilar. bu fikrlarning qaysi biri haqiqatga yaqinligidan qat’iy nazar, …

2 / 28

abul etilgani ma’lum bo‘ladur”, deb yozadi. hartugul, turkiy tildagi aruzda yaratilgan ilk asar sifatida hozircha “qutadg‘u bilik” tan olinar ekan, aruzning turkiy adabiyotda qaror topishi taxminan x-xi asrlarga to‘g‘ri keladi deyish mumkin. aruzdagi eng kichik ritmik bo‘lak sifatida ayrim mutaxassislar (arab va fors aruzshunosligi an’analariga muvofiq) harfni, boshqalari esa (turkiy tillar va turkiy aruz xususiyatlaridan kelib chiqib) hijoni ko‘rsatishadi. ya’ni, eng kichik ritmik bo‘lak sifatida harfning olinishi arab tili (va yozuvi) uchun xosroq, o‘zbek tili uchun esa hijoning olingani qulayroq. shunday bo‘lsa ham, aruzdagi tarkiblanishni yaxshiroq tasavvur qilish uchun harf eng kichik birlik sifatida olingan holatdagi tarkiblanishga qisqacha to‘xtalib o‘tish maqsadga muvofiq. kurs ishining maqsadi: demak, arab aruzshunosligida eng kichik ritmik bo‘lak — harf, harf esa ikki turli bo‘ladi: mutaharrik (cho‘zg‘ili) va sokin (cho‘zg‘isiz). cho‘zg‘i deganda unli tovush tushunilishi e’tiborda tutilsa, “mutaharrik harf”, “sokin harf” atamalarining ma’nosi anglashiladi. masalan, “ko‘z” so‘zi ikkita harf: bir mutaharrik (“ko‘”) va bir sokindan (“z”) …

3 / 28

hijo cho‘ziq unli bilan tugagan ochiq bo‘g‘in yoki qisqa unlili yopiq bo‘g‘inga teng bo‘lib, paradigmada (-) belgisi bilan ifodalanadi. tarkibida cho‘ziq unli bo‘lgan (chi - roq) yoki qo‘sh undosh bilan tugallangan yopiq bo‘g‘in (ishq, ko‘shk) o‘ta cho‘ziq hijo sanalib, paradigmada (~) belgisi bilan ifodalanadi. hijodan keyingi ritmik bo‘lak - juzvni alohida ajratish o‘zbek aruzi uchun unchalik zarur bo‘lmasa-da, ularga ham qisman to‘xtalib o‘tamiz. yuqorida aytilganidek, uchta juzvning birinchisi sabab deb nomlanadi. sabab o‘z ichida ikkiga bo‘linadi: 1) sababi hafif bir harakatli va bir sokin harfning qo‘shilishidan yuzaga keladi, ya’ni, bir cho‘ziq hijoga teng bo‘ladi: ko‘z, so‘z, yuz ( - ); 2) sababi saqiyl ikki harakatli harfning qo‘shilishidan hosil bo‘ladi, ya’ni, ikki qisqa hijoga teng bo‘ladi: o‘zi, ko‘zi, so‘zi ( v v ); vatad juzvim asosan ikki xil: 1) vatadi majmui ikki harakatli va bir sokinning qo‘shilishidan hosil bo‘ladi, ya’ni, bitta qisqa va bitta cho‘ziq hijoga teng: malak, palak (v -) …

4 / 28

asoschisi xalil ibn ahmadning vatani bo‘lmish arabiston yarim orolida jaylashgan bir vodiyning nomi bo‘lib, u vodiydagi kishilarning asosiy mashg‘uloti vaqtinchalik uy-chodir tikib sotishdan iborat ekan. arab tilida uy ma’nosi “bayt” so‘zi bilan ifodalanganligi uchun, xalil ibn ahmad she’rning eng kichik qismini ham shu so‘z bilan nomlagan. aruz tizimidagi atamalarning ko‘pchiligi shu vodiy xalqining urf-odatlari, ashyolari nomidan olingan. “aruz” so‘zi, shuningdek, uyning (chodirning) asosini tashkil etuvchi ustunlar-ruknlardan birining nomini ham ifodalar ekan. ayrim olimlarning fikriga ko‘ra vaznning nomi aynan shu so‘zdan olingan. aruzshunos olimlar, xususan alisher navoiyning fikriga ko‘ra aruz vaznlari arab she’riyatida ancha qadimdan qo‘llangan. shuningdek, “qur’oni karim”dagi ayrim oyatlar ham aruz vaznlariga mos ekanligini ta’kidlab navoiy bir encha misol ham keltiradi. aruz she’riy vaznlar tizimi nazariyasiga milodning viii asrida yashab o‘tgan arab filologi xalil ibn ahmad (vafoti 791 y.) tomonidan asos solingan. uning “kitob ul-ayn” asarida mazkur vaznning nazariy qonuniyatlari o‘z ifodasini topgan. aruz vazni ix asrdan boshlab fors-tojik …

5 / 28

nga keltirishdi. rashiddin vatvotning (vafoti 1183 y.) “hadoyiq us-sehr”, ibn hojibning (1188-1249) “ilm ul-aruz”, shamsiddin muhammad ar-roziyning “al mu’jam fi ma’oyiri ash’oril ajam”, nosiriddin tusiyning (1210-1274) “me’yor ul-ash’or” kabi asarlari shular jumlasidan bo‘lib, keyingi davr aruzshunoslari o‘z fikrlarini asosan shu manbalarga tayangan holda ifoda etishgan. aruzshunoslik tarixida xv-xvi asrning birinchi yarmi, ya’ni temuriylar davri alohida o‘ringa ega. shu davrda, aniqrog‘i, 1437 yilda shayx xudoydodi ahmad taroziyning mirzo ulug‘bek topshirig‘i bilan yozgan “funun ul-balog‘a” asari turkiy tilda mazkur masala tahliliga bag‘ishlangan ilk manba bo‘lganligi bilan muhim ahamiyatga ega. alisher navoiyning “mezon ul-avzon”, zahiriddin boburning “muxtasar”, atoulloh husayniyning “badoe’ us-sanoe’” (fors-tojik tilida) kabi asarlarda ham she’rshunoslikning boshqa jihatlari (janrlar, badiiy san’atlar) bilan bir qatorda turkiy va forsiy aruzning nazariyasi hamda o‘z davriga ko‘ra amaliyotiga oid fikr-mulohazalar, qonuniyatlar o‘z ifodasini topgan. sanalganlar orasida navoiy va boburning asarlari shu muammoga maxsus bag‘ishlanganligi bilan ahamiyatlidir. xx asrda ham aruz she’riy tizimi tadqiqiga bag‘ishlangan bir qator …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 28 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "aruz vazni va mumtoz janrlar munosabati"

aruz vazni va mumtoz janrlar munosabati mavzu: aruz vazni va mumtoz janrlar munosabati kurs ishi mundarija kirish…………………………………………………………………………..4 i bob. “aruz” atamasining genezisi haqidagi fikrlar…….7 1.1. arab, fors-tojik va turkiy aruzshunoslik……………………………………8 1.2. xx asr aruzshunosligi……………………………………………………..10 ii bob. aruz va mumtoz poetikaga kirish……….……………..13 2.1. aruz va mumtoz she’riy janrlar …………….…………………………….....17 2.2. she’riy janrlar va ularning vazn xususiyatlari……………………………….25 xulosa…………………………………………………………………………32 foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati……….…………………33 kirish mavzuning dolzarbligi: a.navoiy “mezonul avzon” da bergan ma’lumotga ko‘ra, “aruz” atamasi uning asoschisi halil ibn ahmad yashagan joydagi vodiy nomi bilan bog‘liq ekan. boshqa aruzshunoslar, xususan, vohid tabriz...

Этот файл содержит 28 стр. в формате DOCX (69,8 КБ). Чтобы скачать "aruz vazni va mumtoz janrlar munosabati", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: aruz vazni va mumtoz janrlar mu… DOCX 28 стр. Бесплатная загрузка Telegram