tektonik jarayonlar

DOCX 16 pages 1.7 MB Free download

16 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 1.7 MB

File type DOCX

Pages 16

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 16

tektonik jarayonlar reja kirish i.tektonik jarayonlar nazariy asoslari ii.plitalar chegaralari va asosiy jarayonlar iii.tektonikaning geologik va geomorfologik ko‘rinishlari iv.markaziy osiyo va o‘zbekiston misollari xulosa foydalanilgan adabiyotlar kirish tektonik jarayonlar yer po‘stining doimiy harakatlari va o‘zgarishlariga olib keluvchi asosiy geologik hodisalar sifatida xizmat qiladi. bu jarayonlar litosfera plitalarining siljishi, bir-biriga to‘qnashishi yoki bir-biridan uzoqlashishi, shuningdek, yerning ichki qismidagi issiqlik va energiya oqimlari natijasida ro‘y beradi. litosfera plitalari yer po‘stining ulkan bo‘laklari bo‘lib, ular mantiyadagi konveksiya oqimlari ta’sirida harakatlanadi. bu harakatlar natijasida tog‘ tizimlari shakllanadi, masalan, himolay kabi ulkan tog‘lar plitalarning to‘qnashuvi tufayli vujudga kelgan. shuningdek, tektonik jarayonlar zilzilalar, vulqonlar faoliyati va okean tubining kengayishi kabi global miqyosdagi hodisalarni keltirib chiqaradi.okean o‘rtasidagi tizmalar, masalan, atlantika okeanidagi o‘rta atlantika tizmasi, plitalar uzoqlashganda yangi po‘st hosil bo‘lishining yorqin namunasidir. bu jarayonlar nafaqat yer yuzasining shakli va tuzilishini belgilaydi, balki uning uzoq muddatli geologik evolyutsiyasiga ham ta’sir ko‘rsatadi. tektonik harakatlar tabiiy ofatlarning, masalan, zilzilalar va …

2 / 16

ordam beradi va insoniyatga tabiiy muhit bilan uyg‘un yashashga imkon yaratadi. tektonik jarayonlar nazariy asoslari tektonik jarayonlar yerning geologik evolyutsiyasini tushunishda markaziy o'rin egallaydi. bu jarayonlar litosfera plitalarining harakati va o'zaro ta'siri natijasida yuzaga keladi va yer yuzasidagi tog'lar, okeanlar, zilzilalar va vulkanlar kabi ko'plab geologik hodisalarni shakllantiradi. ushbu bobda tektonik jarayonlarning nazariy asoslarini ko'rib chiqamiz, shu jumladan yerning ichki tuzilishi, issiqlik oqimi, litosfera plitalari nazariyasi va geodinamik drayvlar. bu mavzularni batafsil o'rganish orqali biz yerning dinamik tabiatini va uning ichki kuchlarining ta'sirini chuqurroq anglashimiz mumkin. yerning ichki tuzilishi: qobiq, mantiya, yadro yerning ichki tuzilishi sayyoramizning geologik jarayonlarini tushunish uchun asosiy kalitdir. yer taxminan 6371 kilometr radiusga ega bo'lib, u bir necha qatlamlardan iborat: qobiq, mantiya va yadro. bu qatlamlarning har biri o'ziga xos fizik va kimyoviy xususiyatlarga ega bo'lib, ularning o'zaro ta'siri tektonik jarayonlarni boshqaradi.eng tashqi qatlam yer qobig'i bo'lib, u quruqlik va okean qobig'iga bo'linadi. quruqlik qobig'i o'rtacha …

3 / 16

in, piroksen va granat kabi minerallardan tashkil topgan. mantiyadagi harorat 500 darajadan 4000 darajagacha o'zgarib turadi va bosim millionlab atmosferaga yetadi. bu sharoitlarda toshlar plastik holatda bo'lib, konveksiya oqimlarini hosil qiladi.mantiya ostida yadro joylashgan bo'lib, u ichki va tashqi yadroga bo'linadi. tashqi yadro suyuq temir va nikel aralashmasidan iborat bo'lib, u yerning magnit maydonini hosil qiladi. ichki yadro esa qattiq bo'lib, radiusi taxminan 1220 kilometr. yadroning harorati quyosh yuzasidagi haroratga teng, ya'ni 5500-6000 daraja. yerning ichki tuzilishi zilzila to'lqinlari (seysmik to'lqinlar) orqali o'rganilgan bo'lib, p-to'lqinlar va s-to'lqinlarning tarqalishi bu qatlamlarning xususiyatlarini aniqlashga yordam bergan. masalan, s-to'lqinlar suyuq moddalarda tarqalmaydi, shuning uchun tashqi yadroning suyuqligini tasdiqlaydi.yerning ichki tuzilishi tektonik jarayonlar uchun asos yaratadi. mantiyadagi konveksiya oqimlari plitalarni harakatga keltiradi, qobiq esa bu harakatlar natijasida deformatsiyaga uchraydi. bu tuzilishni tushunish zilzilalar va vulkanizmni bashorat qilishda muhimdir. masalan, okean qobig'ining ingichkaligi sababli, u osonroq botib ketadi va subduktsiya zonalarida chuqur zilzilalar hosil qiladi. …

4 / 16

ri o'zgarmagan.yerning ichki tuzilishi boshqa sayyoralar bilan solishtirganda noyobdir. masalan, oy va marsning mantiyasi kichikroq va sovuqroq, shuning uchun ularning tektonik faolligi past. yerning faol mantiyasi sayyoramizni dinamik qiladi va hayot uchun zarur bo'lgan geologik jarayonlarni ta'minlaydi. ushbu tuzilishni batafsil o'rganish orqali biz tektonik nazariyaning asoslarini mustahkamlaymiz. issiqlik oqimi va konveksiya kuchlari yerning ichki issiqligi tektonik jarayonlarning asosiy harakatlantiruvchi kuchi hisoblanadi. issiqlik oqimi yerning yadrosidan mantiyaga va qobiqqa o'tkazilishi orqali yuzaga keladi. bu issiqlikning manbalari orasida sayyora hosil bo'lganidagi qoldiq issiqlik, radioaktiv parchalanish (uraniy, toriy va kaliy izotoplari) va yadro reaktsiyalari mavjud. yerning issiqlik byudjeti taxminan 47 teravatt bo'lib, uning yarmi radioaktivlikdan kelib chiqadi.issiqlik oqimi konveksiya kuchlarini hosil qiladi. konveksiya - bu moddaning harorat farqi tufayli harakatlanishi bo'lib, mantiyada issiq modda yuqoriga ko'tariladi, sovuq modda esa pastga cho'kadi. bu jarayon reyli-benard konveksiyasi sifatida ma'lum bo'lib, u mantiyadagi hujayralarni yaratadi. mantiyadagi konveksiya tezligi yiliga bir necha santimetr bo'lib, bu litosfera plitalarining …

5 / 16

i ta'minlaydi. konveksiya kuchlari plitalar nazariyasining asosi bo'lib, ularsiz tektonik harakatlar mumkin emas. issiqlik oqimi yer yuzasida geotermal zonalar hosil qiladi, masalan, islandiya yoki yellowstone. bu zonalar mantiya plumlari bilan bog'liq bo'lib, ular issiqlikni yuqoriga olib chiqadi. konveksiya kuchlarining o'zgarishi geologik davrlarda tektonik faollikni o'zgartirgan, masalan, superkontinentlarning parchalanishi. litosfera plitalari nazariyasi: asosiy plitalar va ularning harakati litosfera plitalari nazariyasi 1960-yillarda alfred wegenerning qit'a siljishi gipotezasidan kelib chiqqan va u yer qobig'ining katta plitalarga bo'linganligini ta'kidlaydi. litosfera - bu qobiq va yuqori mantiyadan iborat qattiq qatlam bo'lib, qalinligi 100-200 kilometr. bu plitalar astenosfera ustida suzadi va konveksiya kuchlari ta'sirida harakatlanadi.asosiy plitalar orasida shimoliy amerika, janubiy amerika, yevroosiyo, afrika, hind-avstraliya, antarktida va tinch okeani plitalari mavjud. har biri millionlab kvadrat kilometr maydonni egallaydi. masalan, tinch okeani plitasi eng kattasi bo'lib, ring of fire zilzila zonasi bilan bog'liq.plitalarning harakati divergent, konvergent va transform chegaralarda yuzaga keladi. harakat tezligi yiliga 1-10 santimetr bo'lib, gps …

Want to read more?

Download all 16 pages for free via Telegram.

Download full file

About "tektonik jarayonlar"

tektonik jarayonlar reja kirish i.tektonik jarayonlar nazariy asoslari ii.plitalar chegaralari va asosiy jarayonlar iii.tektonikaning geologik va geomorfologik ko‘rinishlari iv.markaziy osiyo va o‘zbekiston misollari xulosa foydalanilgan adabiyotlar kirish tektonik jarayonlar yer po‘stining doimiy harakatlari va o‘zgarishlariga olib keluvchi asosiy geologik hodisalar sifatida xizmat qiladi. bu jarayonlar litosfera plitalarining siljishi, bir-biriga to‘qnashishi yoki bir-biridan uzoqlashishi, shuningdek, yerning ichki qismidagi issiqlik va energiya oqimlari natijasida ro‘y beradi. litosfera plitalari yer po‘stining ulkan bo‘laklari bo‘lib, ular mantiyadagi konveksiya oqimlari ta’sirida harakatlanadi. bu harakatlar natijasida tog‘ tizimlari shakllanadi, masalan, himolay kabi ulkan tog‘lar pl...

This file contains 16 pages in DOCX format (1.7 MB). To download "tektonik jarayonlar", click the Telegram button on the left.

Tags: tektonik jarayonlar DOCX 16 pages Free download Telegram