"turkiy adabiy tillar taraqqiyoti. ularda shevalarning ahamiyati"

PPTX 26 pages 1.6 MB Free download

26 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 1.6 MB

File type PPTX

Pages 26

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 26

powerpoint presentation ma’ruzachi: o’qituvchi turdiqulov sherzod duminovich termiz davlat universiteti “o’zbek tilshunosligi” kafedrasi fan: turkiy tillarning qiyosiy-tarixiy grammatikasi мавзу: turkiy adabiy tillar taraqqiyoti. ularda shevalarning ahamiyati “filologiya va tillarni o’qitish: o’zbek tili” ta’lim yo’nalishi 3-kurs talabalari uchun 1 mashg’ulot rejasi: 1. turkiy tillar taraqqiyotida lisoniy omillar 2. turkiy tillar taraqqiyotida shevalarning o’rni 3. hozirgi turkiy tillarning xos xususiyatlari 4. hozirgi turkiy tillarning semantik tabiati 5. turkiy va turkiy bo’lmagan tillar integratsiyasi 2 mavzuning dolzarbligi 1 turkiy tillar taraqqiyotida lisoniy va nolisoniy omil-lar haqida bilim, ko’nikmaga ega bo’lish. 2 turkiy tillar taraqqiyotida shevalarning o’rni va ahamiyatini anglash va uning tillararo farqli va o’shash jihatlarini o’zaro taqqoslab o’rganish ko’nikmasini hosil qilish. 3 turkiy tillar taraqqiyotida mo’g’ul, xitoy, arab, fors-tojik va rus tillrining ahamiyati haqida mustaqil mushohada qilish ko’nikmasini hosil qilish. 3 tillar taraqqiyotida lisoniy va nolisoniy omillar ta’sir etadi. turkiy tillarning rivojlanishida har ikkala omilning o’z o’rni va ahamiyati bor. turkiy tillar …

2 / 26

ksincha, butun nomi bilan denotat qismini nomlash kuzatiladi. м., tam qadimgi turkiy tilda “devor”; “uyning ustki qismi”; “uy” ma’nolarida qo‘llangan (dlt.1,299). masalan bu ma’nolar hozirgi turkiy tillarda va shevalarda saqlanib qolgan. ayrim turkiy tillarda mazkur so'z farqli ma’nolarda qo'llanadi. jumladan, qozoq tili shevala-rining janubi-sharqiy qismida tam “yerto'la”, shimoli-g'arbiy qismida “qabr” ma’nolarida ishlatiladi. 5 mo‘g‘ul tilida tam so‘zning “tubsiz chuqur” ma’nosi kuzatiladi. “shajarayi tarokima”da tam va ev so‘zlari juft qollanib. “shahar” tushunchasini ifodalagan; tam ev saldi “shahar qurdi”. “bobumoma”da tam ikki ma’noni: obyektni hamda obyektning qismini ifodalovchi leksik birlik sifatida qo'ilangan, “uy” ma’nosida kelgan:. ...tamg’a va yig’achqa osbu tishlarini qoyub, zorlab yiqitur ((bn, 199,1); “uyning ustki qismi“, “ uzatish joyi” ma’nolarida qo‘llangan. tam so'zi semantikasida o‘zgarish yuzaga kelib, hozirgi o'zbek adabiy tilida ma’no taraqqiyoti (sinekdoxa) asosida “uyning, binoning ustini bekitib turuvchi tepa qismini ifodalaydi ( 0‘til,iv,139). “uy” ma’nosi ayrim shevalarda saqlanib qolgan. 6 qo'shma so'zlar: turk. sachli sigir “bizon”; turkm. dere …

3 / 26

atilgan manbalarda, og'zaki ijod namunalarida, dialektlarda o'z ifodasini topgan. yozma manbalar muayyan davr tilini imkon qadar to'liq aks ettiradi. shu bilan bir qatorda, til hodisalarining keyingi holati, lingvistik jarayonlarni ifodalashda. leksema semantikasidagi o‘zgarishlarni, chunonchi, semantik torayish, ma’no kengayishi hodisalarini tahlil qilishda dialektlarning alohida o'rni bor. bu jihatdan qadimgi turkiy til xususiyatlari, leksik birliklarning dialektlarda saqlanib qolishi va hozirgi o'zbek tili davriga qadar yetib kelishi- da shevalarning ahamiyatini ta’kidlash joiz. ta’kidlanganidek, sheva va lahjalar adabiy til taraqqiyotida nafaqat ichki omil sifatida, balki qadimgi xususiyatlarni aks ettiruvchi manba sifatida ham ahamiyatlidir. 8 dialektlarning qadimgi turkiy til davriga xos xususiyatlarni o'rganish, leksemalar semantikasidagi jarayonlarni tahlil qilishdagi ahamiyati quyidagilarda ko‘rinadi: 1. dialektlarda hozirgi adabiy tilda ishlatilmaydigan leksik birliklar qo‘llanadi. jumladan, o‘zbek tili dialektlarida qadimgi turkiy til davriga xos puypa- “ezg'ilamoq”, den- “aylanmoq”, janash- “yaqinlashmoq”, buldira "tinmoq”, “jimirlamo” so'zlari saqlanib qolgan. hozirgi o'zbek shevalarida umumturkiy so'zlarning aksariyat qismi ishlatiladi: аng (iqon) “ov, alaxan (janubiy tojikiston) …

4 / 26

a “kotib”, “mirzo" ma’nolarida qo'llangan. qadimgi tur-kiy tilda “ustoz” ma’nosidagi xitoy tiliga mansub baqshi so‘zi uchraydi (dts,82). bu so‘z navoiy asarlarida qo‘llangan baxshi so'ziga aloqador: ularni “o’rgatuv- chi”, “bosh”, yetakchi” semalari bog‘lab turadi. baxshida “so'zlash” semasi ham mavjud bo'lib, mazkur sema hozirda “xalq dostonchisi” tushunchasini ifodalovchi baxshi so‘zi semantikasida namoyon bo'ladi. “boburnoma”da baxshi so'zi tibbiyotga aloqador shaxs tushunchasini ifodalagan. 10 ayrim turkiy tillar haqida ma’lumot qozoq tili — turkiy tillarning qipchoq guruhiga mansub tillardan; qoraqalpoq va noʻgʻay tillari bilan birgalikda qipchoq tillarinnng qipchoq-noʻgʻay guruhchasini tashkil etadi. qozogʻiston respublikasining davlat tili. asosan, qozogʻiston, xitoy, oʻzbekiston, rossiya federatsiyasi, mongoliyada, shuningdek, turkmaniston, qirgʻiziston, tojikiston, afgʻoniston, turkiya, ukraina va boshqa mamlakatlarda tarqalgan. qozoq tilida soʻzlashuvchilarning umumiy soni qariyb 23 mln. kishi. qozoq tilining dialektik boʻlinishi haqida aniq bir fikr yoʻq: baʼzi manbalarda 2 ta, baʼzilarida esa 3 ta (shimoli-sharqiy, janubiy va gʻarbiy) lahjaga boʻlinishi haqida fikrlar mavjud. lahjalar leksik tarkibi va fonetik xususiyatlari jihatdan …

5 / 26

ri; asosan, rossiya federatsiyasining xakasiya respublikasida, krasnoyarsk oʻlkasi va tiva respublikasining unga qoʻshni tumanlarida tarqalgan. soʻzlashuvchilarning umumiy soni 80 ming kishidan ortiq (20-asrning 90-yillari). lahjalari: sagay, kalchin, kizil va shor; ulardan sagay va kachin lahjalari adabiy tilga asos boʻlgan. xakas tili genetik jihatdan qadimgi qirg‘iz tiliga, undan qadimiyroq bo’lgan qadimgi uyg‘ur tillariga bog’lanadi. hozir ham bu qadimgi tillarning belgilari xakas tilida saqlanib qolgan. xakas tili 1924-yili kirill alifbosiga asoslandi, 1929-yildan boshlab lotin alifbosiga, 1939-yili qaytadan kirill alifbosiga oʻtdi. 2002-yilgi ma’lumotlarga ko’ra 52 ming kishi gaplashadi. 14 saxa (yoqut) tili saxa (yoqut) tili — turkiy tillarning sharqiy tarmogʻiga mansub til; rossiya federatsiyasining saxa respublikasida, qisman amur, magadan, saxalin viloyatlarida, taymir va evenk muxtor viloyatlarida tarqalgan. yoqut tilida 430 mingdan ortiq kishi soʻzlashadi (1993). markaziy, vilyuy, shimoli-gʻarbiy va taymir sheva guruxlari farqlanadi. morfologiyasi agglyutinativ harakterda boʻlib, sonlar, olmoshlar hamda kelishiklar boʻyicha boshqa turkiy tillardan bir kadar farqlanadi. leksikasida oʻz fonetik qiyofasini saqlab …

Want to read more?

Download all 26 pages for free via Telegram.

Download full file

About ""turkiy adabiy tillar taraqqiyoti. ularda shevalarning ahamiyati""

powerpoint presentation ma’ruzachi: o’qituvchi turdiqulov sherzod duminovich termiz davlat universiteti “o’zbek tilshunosligi” kafedrasi fan: turkiy tillarning qiyosiy-tarixiy grammatikasi мавзу: turkiy adabiy tillar taraqqiyoti. ularda shevalarning ahamiyati “filologiya va tillarni o’qitish: o’zbek tili” ta’lim yo’nalishi 3-kurs talabalari uchun 1 mashg’ulot rejasi: 1. turkiy tillar taraqqiyotida lisoniy omillar 2. turkiy tillar taraqqiyotida shevalarning o’rni 3. hozirgi turkiy tillarning xos xususiyatlari 4. hozirgi turkiy tillarning semantik tabiati 5. turkiy va turkiy bo’lmagan tillar integratsiyasi 2 mavzuning dolzarbligi 1 turkiy tillar taraqqiyotida lisoniy va nolisoniy omil-lar haqida bilim, ko’nikmaga ega bo’lish. 2 turkiy tillar taraqqiyotida shevalarning o’rni va ahamiyatini an...

This file contains 26 pages in PPTX format (1.6 MB). To download ""turkiy adabiy tillar taraqqiyoti. ularda shevalarning ahamiyati"", click the Telegram button on the left.

Tags: "turkiy adabiy tillar taraqqiyo… PPTX 26 pages Free download Telegram