turkiy tillar kelishiklar tizimi

DOC 14 pages 160.0 KB Free download

14 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 160.0 KB

File type DOC

Pages 14

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 14

6-ma’ruza: ot va uning grammatik kategoriyasi reja: 1. otning kelishik kategoriyasi: 1.1. bosh kelishik shakllari 1.2. qaratqich kelishik shakllari 1.3. tushum kelishik shakllari 1.4. jo‘nalish kelishik shakllari 1.5. o‘rin-payt kelishigi 1.6. chiqish kelishigi. 2. otlarning yasalishi tayanch tushunchalar: otning kelishik kategoriyasi, otlarda so‘z yasalishi. otlarning kelishik kategoriyasi turkiy tillar kelishiklar tizimi haqida gap borganda, avvalo, turkiy tillarning eng qadimiy bobo til davridagi kelishiklar tizimi ko‘zda tutilsa, ikkinchidan, turkiy tillarning mustaqil tillar va lahjalarga ajralish va undan keyingi taraqqiyoti davridagi kelishiklar tizimining holati ko‘zda tutiladi. qadimgi turkiy tillar kelishiklar tizimi hozirgi turkiy tillar kelishiklar tizimiga nisbatan ham sifat, ham miqdor jihatdan farqlangan. sifat jihatdan qadimgi va hozirgi turkiy tillar kelishiklar tizimi grammatik shakllari va ular anglatadigan ma’nolarga ko‘ra rang-barang bo‘lgan bo‘lsa, miqdor jihatdan ham ular har xil bo‘lgan. hozirgi turkiy tillar ham bu jihatdan turlichadir. turkiy tillar qiyosiy grammatikalarida hozirgi turkiy tillarda 6-8 kelishik mavjudligi haqida gap borsada, ayrim til va …

2 / 14

oshqa hamma turkiy tillar 6 kelishik shakllariga ega. bosh kelishik - qadimgi turkiy tillarda ham hozirgi turkiy tilda ham maxsus grammatik ko‘rsatkichiga ega bo‘lmagan, nol ko‘rsatkichli kelishikdir. bu kelishik boshlang‘ich forma sifatida boshqa kelishiklarga zid qo‘yiladi. qaratqich kelishigi - qadimgi turkiy tillarda mavjud bo‘lmagan. qadimgi turkiy tillarda qaratguvchi va qaralmish bosh kelishikdagi ikki otning sintaktik aloqasi orqali shakllangan. buning ayrim ko‘rinishlari hozirgi turkiy tillarda ham ko‘rinadi: yoqut tilida әt baka (ot boshi), at bash (ot boshi) kabi. hozirgi turkiy qaratqich kelishigi eng ko‘p variantli kelishik formalaridan biri bo‘lib, bu formalar quyidagicha guruhlanadi: 1. niң//-nң: tatar, o‘zbek, uyg‘ur tillariga xos-bashning, o‘quvchining, ataniң, bizniң; 2. –niң// -nң// -nuң// -noң// -diң// -duң// -doң// -tiң// -tuң// -toң: oltoy, boshqird, tuva, hakas, shor tillari: tonniң, moldiң, sudiң, guldң, bezzeң, dalaniң; 3. -nin//-nun//-din//-dun//-tin//-tun//: qirg‘iz tili-balanin, tonun, tondun, oqtun, bizdin; 4. -nin//-nun: karaim tili-atanin, atnin, mәnin; 5. -iң//-uң//-niң//-nuң: turkman tili-ag‘ajiң, oquvchiniң, mәniң, onuң: 6. -in//-un//-nin//-nun: ozarbayjon, gagauz, …

3 / 14

hum kelishigi - hamma turkiy tillarda ma’no jihatdan bir xil bo‘lib, fe’ldan anglashilgan harakatni qabul qiladigan obekt, harakatning bajarilishidagi vosita, qurol ma’nosini anglatadi. bu kelishik qo‘shimchasi qadimgi turkiy tilda -ы//-i, -ыg‘//-ig‘ shaklida bo‘lib, hozirgi tillarda -ыg‘//-ig‘ shakli deyarlik saqlanmagan, -ы//-i shakli ham kishilik va ko‘rsatish olmoshlari so‘nggi tovushining assimilyatsiyasi va morfologik qayta bo‘linishi natijasida hozirgi turkiy tillarda -nы//-ni va uning turli assimilyativ variantlari kelib chiqqan. hozirgi turkiy tillarda tushum kelishigi qo‘shimchasi quyidagi ko‘rinishlarga ega: 1) o‘g‘uz guruh tillardan boshqa barcha turkiy tillarda -ni//-nы//-nu//-no//-nө//-di//-du//-do//-ti//-tu//-to: oltoy qapti (qopni), uguni (ukkini), qardi (qorni), tuva. teveni, nomnu (kitobni), maldы (molni); 2) karaim, qumiq, qorachoy-balqar tillarida -nы//-ni//-nu//-no//-di//-du//-ti//-tu: uguni (ukkini), yuldi, koshto, bashni, yolnu, tasti; 3) o‘zbek tili va lahjalari, boshqa ayrim tillarda: -nы//-ni//-di//-ti//-mi//-zi//-shi//-si//-xi//-chi: qapti, qardi, uyni, uydi, uyyi, otti, odammi, shaxxi, sochchi; 4) ozarbayjon, yoqut turkman tillarida -ni//-nu//-(y)i//-(y)u: apani, adami, bug‘duyu, kөrpoyu; 5) gagauz, turk tillarida -i//-u, -yi//-yu: burnu, biyeyi (yilqini): 6) oltoy, hakas, shor …

4 / 14

i turkiy tillarda ana shu ma’nolarni ifodalovchi formalariga ko‘ra rang barangdir. hozirgi turkiy tillardagi jo‘nalish kelishigi formasi deb sanaladigan barcha qo‘shimchalarning tarkibida a unlisi uchraydi: -ga, -ka, -qa, -g‘a, -cha kabi. shunga ko‘ra, qadimturkiy tillarda jo‘nalish kelishigi formasi asosan -a bo‘lib g,k,q,g‘,ch kabi elementlar ma’noni konkretlashtiruvchi vositalar sifatida kelishik qo‘shimchalari tarkibida keyin hosil bo‘lgan deb taxmin qilinadi. har qanday qadimgi turkiy tillarda jo‘nalish kelishigi formasi -a//-ә keng tarqalgan forma bo‘lgan, shuning uchun bu forma hozirgi turkiy tillarda ham saqlanib qolgan: turk tas+a (kosaga), turkman ova+a (ovulga), ozarbayjon ox+a (o‘qqa), chuvosh jal+a (qishloqqa), tatar atыm+a, qirg‘iz yenem+ye; qozoq qoram+a kabi. jo‘nalish kelishigi qo‘shimchalarini qaysi turkiy tillarda mavjudligiga ko‘ra turli guruhlarga ajratish mumkin: 1) qipchoq, qorluq-uyg‘ur guruh tillar va sibir, oltoy turkiy tillarining barchasida -g‘a(-qa, -ja)//-qa//-xa//-g‘o//-qo//-xo: oltoy, ajыlga (uyga), japashqa (chaylaga), toygo, toshko (muzga); karaim, atag‘a, atqa, maa (menga), bizga; qirg‘iz, malg‘a, tong‘o, atqa, kөlgө, mag‘a (menga); yoqut dalg‘a (suruvga) qыsqa (qizga), …

5 / 14

ari kabi so‘zlar tarkibida uchraydigan -gari//-kari, -g‘ari//-qari affikslari ma’lum davrlarda hozirgi ma’nosi singari jo‘nalish ma’nosini anglatgan va shu kelishik affiksi bo‘lgan, lekin kelishik o‘zi qo‘shilib kelgan negiz bilan birga ajralmas butunlikka aylanib o‘rin va payt ravishlariga aylanib qolgan. qiyoslang, oltoy tishqari, eringari, (kechqurun), ichkari, kuskari (ko‘zga), teskeri; gagauz, turk ileri, icheri, dishari; q.balqar ichkari, tishxari, og‘ari (yuqori) kabi. chuvosh tilida jo‘nalish ma’nosini beradigan, kelib chiqishi noma’lum bo‘lgan -alla affiksi mavjud: varmanalla (o‘rmonga) kilelle (uyga), otaralla (otarga) kabi. faqat hakas tilida saqlanib qolgan -sar//-zar//-sa//-saa//-zaa (sari) affiksi ham o‘ziga xos xususiyatga ega: hakas. abakanzar (abakanga), atsar (otga), xozanzar (quyonga), tag‘zar (toqqa), turaza (uyga), agassaa (daraxtga) kabi. gap jo‘nalish kelishigi haqida borganda tuva tilida yettinchi kelishik deb nomlanadigan “uglaarыnың padeji” (jo‘nalish kelishigi) haqida ham gapirmasdan bo‘lmaydi. bu kelishik formasi ma’nosi va so‘roqlari jihatidan hamma turkiy tillardagi jo‘nalish kelishigidan farqlanmaydi, lekin boshqa turkiy tillardagi jo‘nalish kelishigi formasi -ga//-ka va uning variantlari asosida emas, balki …

Want to read more?

Download all 14 pages for free via Telegram.

Download full file

About "turkiy tillar kelishiklar tizimi"

6-ma’ruza: ot va uning grammatik kategoriyasi reja: 1. otning kelishik kategoriyasi: 1.1. bosh kelishik shakllari 1.2. qaratqich kelishik shakllari 1.3. tushum kelishik shakllari 1.4. jo‘nalish kelishik shakllari 1.5. o‘rin-payt kelishigi 1.6. chiqish kelishigi. 2. otlarning yasalishi tayanch tushunchalar: otning kelishik kategoriyasi, otlarda so‘z yasalishi. otlarning kelishik kategoriyasi turkiy tillar kelishiklar tizimi haqida gap borganda, avvalo, turkiy tillarning eng qadimiy bobo til davridagi kelishiklar tizimi ko‘zda tutilsa, ikkinchidan, turkiy tillarning mustaqil tillar va lahjalarga ajralish va undan keyingi taraqqiyoti davridagi kelishiklar tizimining holati ko‘zda tutiladi. qadimgi turkiy tillar kelishiklar tizimi hozirgi turkiy tillar kelishiklar tizimiga nisbatan ham sifat, ...

This file contains 14 pages in DOC format (160.0 KB). To download "turkiy tillar kelishiklar tizimi", click the Telegram button on the left.

Tags: turkiy tillar kelishiklar tizimi DOC 14 pages Free download Telegram