oʻzbek tilshunosligi

DOCX 10 стр. 28,3 КБ Бесплатная загрузка

10 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 28,3 КБ

Тип файла DOCX

Страницы 10

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 10

7- maʼruza. xx-xxi asrlar tilshunosligining yetakchi yoʻnalishlari reja: 1. oʻzbek tilshunosligida anʼanaviy tilshunoslik davri 2. sistem tilshunoslikning rivojlanishi 3. oʻzbek tilshunosligida antroposentrik oqimning rivojlanishi tayanch tushunchalar: davlat tili, struktural tahlil, sistem tahlil, statistik tahlil, fonema va fonologiya, sistem leksikologiya, sistem sintaktik tahlil, substansial, formal-funktsional, munosabat, model. tilshunoslikda lisoniy sistemalarni oʻrganish borasida turli davrda har xil maqsad va vazifalar dolzarblik kasb etgan. masalan, oʻzbek formal (anʼanaviy) tilshunosligi oldiga til sistemalarini aniqlash vazifasi qoʻyilgan. bu vazifa oʻzbek adabiy tili (nutqi) meʼyorlarini ishlab chiqish va ommalashtirish maqsadiga boʻysundirilgan holda olib borilgan. fonetik (fonemalar), morfemik (morfemalar), leksik (leksemalar) va sintaktik sistemalar (gap turlari, gap boʻlaklari sistemasi) aniqlanib, anʼanaviy asoslardagi darslik va qoʻllanmalar yaratilgan, imlo, talaffuz, izohli va boshqa lugʻatlar tuzilib, akademik grammatika nashr etilgan. bu davr tilshunosligi uchun formal mantiq tamoyillari, xususan, uning uchinchisini istisno qonuni asosiy metodologik tayanch vazifasini oʻtagan. oʻzbek formal (anʼanaviy) tilshunosligi zaminida shakllangan, taraqqiyot yoʻlini tanlagan va belgilangan maqsad asosidagi …

2 / 10

an yoʻnalishlari aynan shu masalalar tadqiqi bilan shugʻullanmoqda. maʼlumki, oʻzbek tilshunosligi oʻzining uzoq tarixiy taraqqiyoti davomida goh arab, goh fors, goh rus tilshunosliklari taʼsirida boʻldi. bundan, tabiiyki, goh yutdi, goh yutqazdi. albatta, bu tilshunosliklar bir qator masalalarni oʻzbek tilshunosligida hal qilish uchun jiddiy yordam berdi. ayni paytda bu tillar (arab, fors,rus)ning birontasi xam oʻzbek tili bilan qarindosh emasligi bir qator masalalarni oʻzbek tilida ayni tilning tabiatidan kelib chiqib hal qilinishiga olib keldi. oʻzbek tilshunosligida til hodisalari butun murakkabliklari bilan oʻrganilgan va oʻrganilmoqda. bugungi oʻzbek tilshunosligi tilshunoslikning deyarli barcha sohalari boʻyicha fundamental, ilmiy baquvvat tadqiqotlarga ega boʻldi. dunyo tilshunosligida boʻlgani kabi oʻzbek tilshunosligida ham til sathlarini oʻrganishga alohida eʼtibor berildi. natijada bir qancha kitoblar, maqolalar, dissertatsiyalar yaratildi. oʻzbekiston respublikasi davlat tili haqidagi qonunning qabul qilinishi, soʻngra respublikamizning mustaqillikka erishuvi bilan oʻzbek tilshunosligining rivojlanishi uchun toʻsiq boʻladigan barcha holatlarni bartaraf etishni taʼminlovchi obyektiv va subyektiv shart-sharoitlar yuzaga keldi. bizningcha, ulardan asosiylari quyidagilar: …

3 / 10

di. chunki oʻzbekiston respublikasi bilan oʻzaro aloqa bogʻlayotgan davlatlar sonining tobora koʻpayib borayotganligi shunday sharoitni yuzaga keltirdi. oʻzbek tilshunosligiga kirib kela boshlagan struktural, sistemaviy, formal-funksional, substansial tahlil usullari butun jahon fanida boʻlgani kabi yildan-yilga rivojlanib, taraqqiy etib bordi. f.de.sossyurning “til substansiya (mohiyat) emas, balki shakldir” degan fikri struktural gʻoyalarning rivojlanishida asosiy omil boʻldi. struktural tahlilga doir fikrlar oʻzbek tili materiallari asosida aytildi. amerikalik olimlar ch.e.bidvel (1954) va a.f.seberg (1963) ingliz tilida oʻzbek tilining struktural grammatikasini yaratdilar. hozirgi kunda oliy filologik taʼlimning lingvistika mutaxassislari struktural grammatikani oʻrganishmoqda. oʻzbek tilshunosligida ham bunga shaxdam qadamlar tashlandi. b.oʻrinboevning “oʻzbek tilining struktural grammatikasi” (samarqand, 2002) oʻquv qoʻllanmasi yaratildi. hozirgi kunda rivojlangan davlatlardan aqsh, buyuk britianiya, germaniya, rossiya, frantsiya kabilarning oliy filologik taʼlimida sistem tilshunoslik oʻrganilmoqda. oʻzbekcha matnlarning sistem-statistik tahlili s.a.muxammedov va r.g.piotrovskiy tomonidan 1986 yilda nashr etilgan. “injenernaya lingivistika i opoʻt sistemno-statisticheskogo issledovaniya uzbekskix tekstov” kitobida bayon etilgan. oʻzbek lingivistikasida oʻzbek tili matbuotining leksik tarkibini …

4 / 10

izohlanadi: 1. fonema tushunchasi paydo boʻlgunga qadar boʻlgan davr. 2. xix asrning ikkinchi yarmi va xx asrda fonema nazariyalarining, yaʼni fonologiyaning yuzaga kelish davri. birinchi davrda fonema va tovush, baʼzan harflar oʻrtasidagi farq aniq koʻrsatilmay, tovushlarning talaffuzi soʻzlardagi u yoki bu holatda etimologik oʻzgarishlarga uchrashiga koʻproq eʼtibor berilgan. fonologiya davrida ular oʻrtasidagi farq oydinlashtirildi va tovushlar, keyinchalik boʻgʻin, urgʻu va intonatsiyaning tildagi funksional tomonlari oʻrganila boshladi. xx asrning 30-yillarida morfonologiya vujudga keldi. bular haqidagi fikrlar a.nurmonovning “oʻzbek fonologiyasi va morfonologiyasi” (t.,1990), a.abduazizovning “oʻzbek tili fonologiyasi va morfonologiyasi” (toshkent, 1992) oʻquv qoʻllanmalarida oʻz ifodasini topgan. sistem leksikologiya muammolari x.neʼmatov, r.rasulovlarning “oʻzbek tili sistem leksikologiyasi asoslari”(toshkent, 1995) asarida oʻz izohini topgan. sistemaviy-sintaktik tahlil oʻzbek tilshunosligida nisbatan yangi va yosh yoʻnalish boʻlishiga qaramay, fanimizda shu sohada qilingan ishlarni ikki katta yoʻnalishga birlashtirish mumkin. bu yoʻnalishlar asosiy sintaktik tahlil birliklari (soʻz birikmalari va gaplar)ni qanday tushunish va ajratish bilan bir-biridan tamoman farqlanadi. birinchi yoʻnalishni …

5 / 10

kzodning kitobi”, “qissani oʻqimoq”, “temir qoshiq” kabi konkret, leksik toʻldirilgan sintaktik hosilalar beriladi. shunday sintaktik hosilalar til va nutq, apradigmatik va sintagmatik munosabatlar kabi sistemaviy tahlil usullari asosida tadqiq etilgan. bu yoʻnalish sintaktik tahlil birliklarining oʻzini til-nutq boʻlinish nuqtai nazaridan qayta koʻrib chiqmaydi. “oʻzbek tili grammatikasi”. 2 tomlik (toshkent, 1976), a.gʻulomov va m.asqarovalarning “hozirgi oʻzbek adabiy tili.sintaksis” (toshkent, 1965,1987), g.abdurahmonov, a.sulaymonov, x.xoliyorov, a.omonturdiyevlarning “hozirgi oʻzbek adabiy tili” (toshkent, 1990,2001), b.oʻrinboyevning “hozirgi oʻzbek adabiy tili. sintaksis” (samarqand, 2006) kabi darslik va qoʻllanmalarining chiqishi buning dalilidir. ikkinchi guruhga oʻzbek morfologiyasini substansial, formal-funktsional oʻrganishga, morfologik shaklni maʼnaviy va sintaktik xususiyatlar majmuasi sifatida tahlil etishga bagʻishlangan tadqiqotlardan oʻsib chiqqan sistemaviy sintaktik talqinga oid ishlarni kiritish lozim. bu yoʻnalishning tahlil asoslari h.neʼmatov, k.m.abdullaev, v.n.binaru, n.maxmudov, d.a.muxammedova, a.nurmonovlarning “struktura predlojeniya aktualnoʻe voprosoʻ sintaksisa tyurkskix yazoʻkov” (sovetskaya tyurkologiya. 1984, № 5, s. 3-10), r.sayfullayevaning “hozirgi oʻzbek adabiy tilida qoʻshma gaplarning formal-funktsional tadqiqi” (toshkent, 1994), a.nurmonov, na.axmedov, s.solixoʻjaevalarning …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 10 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "oʻzbek tilshunosligi"

7- maʼruza. xx-xxi asrlar tilshunosligining yetakchi yoʻnalishlari reja: 1. oʻzbek tilshunosligida anʼanaviy tilshunoslik davri 2. sistem tilshunoslikning rivojlanishi 3. oʻzbek tilshunosligida antroposentrik oqimning rivojlanishi tayanch tushunchalar: davlat tili, struktural tahlil, sistem tahlil, statistik tahlil, fonema va fonologiya, sistem leksikologiya, sistem sintaktik tahlil, substansial, formal-funktsional, munosabat, model. tilshunoslikda lisoniy sistemalarni oʻrganish borasida turli davrda har xil maqsad va vazifalar dolzarblik kasb etgan. masalan, oʻzbek formal (anʼanaviy) tilshunosligi oldiga til sistemalarini aniqlash vazifasi qoʻyilgan. bu vazifa oʻzbek adabiy tili (nutqi) meʼyorlarini ishlab chiqish va ommalashtirish maqsadiga boʻysundirilgan holda olib borilgan. fonetik (f...

Этот файл содержит 10 стр. в формате DOCX (28,3 КБ). Чтобы скачать "oʻzbek tilshunosligi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: oʻzbek tilshunosligi DOCX 10 стр. Бесплатная загрузка Telegram