lingvistika nazariyasi va amaliy tilshunoslik ma’ruzalar matni

PDF 44 pages 920.8 KB Free download

44 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 920.8 KB

File type PDF

Pages 44

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 44

o‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi samarqand davlat universiteti filologiya fakulteti amaliy tilshunoslik, o‘zbek tili va adabiyotini o‘qitish metodikasi kafedrasi ro‘yxatga olindi: «tasdiqlayman» № ________________ samdu o‘quv ishlari bo‘yicha prorektori ___ 2020-y. “___” _______ prof.a.soleyev “___” “___” 2020-y. bilim sohasi: 100000 – gumanitar soha ta’lim sohasi: 120000 – gumanitar fanlar ta’lim yo‘nalishi: 5120100 – filologiya va tillarni o‘qitish (o‘zbek tili) “lingvistika nazariyasi va amaliy tilshunoslik” fanidan (1-kurs) ma’ruzalar matni tuzuvchi: filologiya fanlari nomzodi,dotsent jo`rayev tolib samarqand -2020 1-mavzu: til sistemasi va strukturasi:tilning belgili va belgisiz xususiyatlari.til belgilar tizimi sifatida (2 soat) reja: 1. til sistemasi va strukturasi 2. tilning belgili va belgisiz xususiyatlari 3. til belgilar tizimi sifatida tayanch so‘z va iboralar: lingvistik belgi, monoletarilistik, oqim, zid idealistik nazariya, tovush kompleksi tilshunoslikda tilning belgilar sistemasi ekanligiga ikki xil yondashuv bor. ularning birinchisi tilning belgilar sistemasi ekanligini umuman rad etadilar. bu nazariya marksistik falsafaga zid idealistik nazariya sifatida baholanadi. …

2 / 44

os aks ettirish natijasi hamdir, deydi. uning ta’kidlashicha, tilning belgili tabiati konsepsiyasi milliy tillar tabiatini va shu bilan birga lingvistikani ham nihoyatda kambaѓallashtiradi2. lingvistik belgi nazariyasini inkor etuvchilarning hammasi lingvistik belgi tabiati haqidagi bir yo’nalish – monoletarilistik (belgining bir yoqlamaliligi) yunalishga nisbatan fikr yuritadilar. belgini faqat shakldan iborat, degan fikrga asoslanadilar. b.a.serebrennikov to’ѓri ta’kidlaganidek, lingvistik belgi nazariyasini umuman rad ztuvchi olimlar ikki narsani – kommunikasiya vositasi sifatidagi lingvistik belgi tabiati va belgi-ma’no-narsa (hodisa) munosabati muammolarini 1 резников л. о. против агностицизма в языкознании.-изв: ан ссср, оля, т. vii, вып. 5. с.401. 2 будагов р.а. борьба идей и направлений в языкознании нашего времени. м., 1978. с. 49. aralashtiradilar. davrlar o’tishi bilan tilning belgilar sistemasi ekanligi haqidagi nazariya asta- sekin e’tirof etila boshlandi. lekin lingvistik belgi tuzilishi masalasida ikki xil oqim vujudga keldi. birinchi oqim tarafdorlari lingvistik belgi tuzilishiga faqat ifodalovchini kiritadilar. xususan, ye.m.galkina-fedorukning fikricha, tovush kompleksi obyektiv borliqdagi malum predmet haqidagi …

3 / 44

sbatan belgi vazifasini bajaradi, deydi4. uning ta’kidlashicha, ma’no predmetni bevosita emas, balki bilvosita – tovush tomoni orqali aks zttiradi, chunki borliqning umumlashgan ichki mazmuni faqat ikkinchi signal sistemasi orqali, ya’ni umumlashgan ma’noga ega bo’lgan tovushlar kompleksini talaffuz va qabul qilish jarayonida vujudga keladigan maxsus fiziologik aloqalar sistemasi orqali amalga oshirilishi mumkin5. bu konsepsiyaning aktiv tarafdorlaridan biri v.3.panfilovdir. u bir butun til birligini emas, balki faqat uning material tomonini belgi deb hisoblash kerakligini, til belgisi ikki tomonli emas, balki bir tomonli mohiyat ekanligini ko’rsatadi6. belgining bir tomonlama ekanligini polyak tilshunosi l. zavadovskiy quyidagicha ta’riflaydi: «belgining ikki tomonlama tabiati tarafdorlari tayangan asos to’ѓri. belgi, darhaqiqat, shuning uchun belgiki, u ma’noga ega. lekin bundan belgi ikki elementdan tashkil topgan bir butunlik, kombinasiya degan xulosaga kelmaslik kerak. axir boѓ egasini kishi plyus boѓ tarzida ikki tomonlama mohiyat sifatida talqin etishi kerakmi?». v.m. solnsev ham belgining bir tomonlama ekanligini ma’qullaydi. u to’ѓri ta’kidlagani kabi, ma’noni …

4 / 44

kanligini himoya qiluvchilar belgi haqidagi ikkinchi qarashni tanqid qiladilar. ma’noni tushuncha bilan bir xil holda in’ikos kategoriyasi sifatida, ayni paytda, ong fakti sifatida tan olish ma’noni belgi tarkibiga kiritishga monelik qiladi va belgini bir tomonlama mohiyat deb qarashga asos bo’lib xizmat qiladi. ma’no ong fakti sifatida «ideal narsa» (harakat, belgi, miqdor va boshqalar), «aqliy predmetdir»7. ma’no «aqliy predmet» sifatida xuddi tushuncha kabi turlicha bo’lishi mumkin: a) tashqi olamning (turli darajadagi aniqlik va adekvatlik bilan) kopiyasi. masalan, «daraxt» ma’nosi ongda konkret predmetlar sinfining, «yurmoq» ma’nosi real harakatlar sinfining aks etishidir; b) tashqi olamni buzilgan holda aks ettirish yoki ijodiy fantaziya natijasi: dev, suv parisi va boshqalar. ma’noning birinchi tipida d-a-r-a-x-t tovush qatori har qayday real predmetni aks ettirish uchun qo’llanilishi mumkin. bu holda belgi, ya’ni d-a-r-a-x-t tovush qatori o’zidan tashqaridagi ma’lum narsa haqida ma’lumot beradi. belgiga ikki tomonlama mohiyat sifatida yondashuvchilar, odatda, «daraxt» ma’nosiga ega bo’lgan belgi real borliqdagi predmetni ifodalash …

5 / 44

idan ajralmasdir. lekin ayni paytda, u to’liѓicha belgiga teng emas. belgining ikki tomonlamaliligi konsepsiyasida ma’no belgining ifodalanayotgan predmetga munosabati sifatida talqin qilinadi. belgining bir 7 ќаранг: ветров а. и. семиотика и ее основные проблемы. м., 1968. с. 74; солнцев в. м. языковой знак и его свойства. –вя. 1977, № 2. с.17. tomonlamaliligi konsepsiyasida esa ma’noga munosabat sifatida yondashuvning to’ѓri emasligi ta’kidlanadi8. v. m. solnsevning fikricha, ifoda va ma’no birligi til birligini hosil qiladi. masalan, so’z, morfema. uning ta’kidlashiga ko’ra, til birligi haqida gap ketganda, albatta, uning sostaviga ma’noni qo’shish kerak. til birligining ma’nosida shu tilda so’zlashuvchi xalqning tajribasi aks etgan. til birligi bir butun sifatida o’zining ma’nosi orqali tashqi olam bilan boѓlanadi. til birligi bir butun sifatida belgi emas. u belgi va ma’nodan tashkil topgan. ayrim olimlar ong elementlarini ham belgi hisoblash tarafdorlaridir. sovet tilshunosligida bunday fikrni dastlab v.n.voloshinov o’zining “marksizm va til falsafasi” asarida (1929 yil) o’rtaga tashladi. hozirgi …

Want to read more?

Download all 44 pages for free via Telegram.

Download full file

About "lingvistika nazariyasi va amaliy tilshunoslik ma’ruzalar matni"

o‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi samarqand davlat universiteti filologiya fakulteti amaliy tilshunoslik, o‘zbek tili va adabiyotini o‘qitish metodikasi kafedrasi ro‘yxatga olindi: «tasdiqlayman» № ________________ samdu o‘quv ishlari bo‘yicha prorektori ___ 2020-y. “___” _______ prof.a.soleyev “___” “___” 2020-y. bilim sohasi: 100000 – gumanitar soha ta’lim sohasi: 120000 – gumanitar fanlar ta’lim yo‘nalishi: 5120100 – filologiya va tillarni o‘qitish (o‘zbek tili) “lingvistika nazariyasi va amaliy tilshunoslik” fanidan (1-kurs) ma’ruzalar matni tuzuvchi: filologiya fanlari nomzodi,dotsent jo`rayev tolib samarqand -2020 1-mavzu: til sistemasi va strukturasi:tilning belgili va belgisiz xususiyatlari.til belgilar tizimi sifatida (2 soat) reja: 1. til sistemasi va...

This file contains 44 pages in PDF format (920.8 KB). To download "lingvistika nazariyasi va amaliy tilshunoslik ma’ruzalar matni", click the Telegram button on the left.

Tags: lingvistika nazariyasi va amali… PDF 44 pages Free download Telegram